Bir bahar günüydü, cumartesi olmalı. Lefkoşa’nın güneyinde ismini hatırlamadığım bir mekanın arka bahçesinde plak pazarı vardı. Henüz daha yeni aldığım ve ne yapacağımı da tam olarak bilmediğim ucuz plak çalar sadece kulağımı değil, merak ve keşfetme arzumu da dürtüklüyordu.
Plak pazarının organize edildiği barın arka bahçesindeki ağaç gölgelerini hatırlıyorum. Neredeyse büyük bir odayı anımsatan bahçenin tümü ağaç gölgeleriyle kaplıydı. Kaç ağaç olduğunu, ağaçların türünü hatırlamıyorum. Sadece gölgeleri hatırlıyorum. İş bu gölgelerin arasında dolaşırken gözüme bir plak ilişiyor, kapak üzerinde bir adam trompete üflüyordu, albümün ismi “Kind Of Blue”. Henüz daha gelmiş geçmiş en iyi jazz albümlerinden birine baktığımı bilmiyordum. Miles Davis isminin ne anlama geldiğini hiç bilmiyordum. Bulut ile birlikteydik. Elini plağa uzatıyor, raftan çekiyor ve bana doğru dönerek, “Hayırlısı olsun, bu senin” diyor…İlk Miles Davis plağım Bulut’tan…
O dönem müzik ve özellikle jazz bilgisi en geniş olan arkadaşım Bulut idi. Sonra zaman içerisine Hakan ile tanıştım. Her ikisinden de müzik ve özellikle jazz müziğiyle ilgili çok şey öğrendim.
Miles Davis’in “Kind Of Blue” plağını edindiğim günü hiç unutmuyorum. Eve dönüş yolunda Bulut’u arayıp ona heyecanla plağı aldığımı bahsetmiştim. O gün henüz daha zaman içerisinde Miles Davis’in neredeyse tüm stüdyo albüm plaklarını alacağımı ve jazz koleksiyonumun en büyük parçası olacağını tahmin bile etmiyordum. Şu an o jazz koleksiyonuna artık sahip olmasam da,
jazz müziğinin hayatımda kapladığı çok geniş bir alan var. Öyle ki bir dönem Deleuze felsefesinden esinlenerek yarattığım “jazz oluş” kavramı üzerine çok düşündüm, hala düşünüyorum. Fakat bu yazı kaybettiğim plak koleksiyonu veya Deleuzyan jazz oluş kavramıyla ilgili değil; bu yazı 100. doğum günü kutlanan Miles Davis’in hayatımdaki yansımalarıyla ilgili kısa bir karalama yazısı.
***
Miles Davis’in benim için en önemli özelliği gelmiş geçmiş en iyi jazz sanatçılarından biri olması veya unutulmaz albümler üretmesi değil. Kuşkusuz Miles Davis’in üretimleri hem döneminde hem de günümüzde birçok müzisyene ve hatta müzisyen olmasa da sanatçıya ilham ve esin vermektedir. Öte yandan Miles Davis’in müziği ve ortaya çıkarttığı üretimleriyle doğrudan bağlantılı başka bir özelliği vardır. Müzikal üretim hayatı boyunca hiçbir dönem kendisini belli bir konfor alanı içerisine sıkıştırmadı; aksine her dönem yeni kapılar açarak, sürekli bir müzikal devrim halinde kendi sınırlarını aşarak üretmeye devam etti. Jazz oluş da standartların içine sıkışıp orada konforlu bir yer edinmek değil, risklerine rağmen standartları aşabilmekte. Kişinin kendi kendisini gerçekleştirmesinin birçok yolu olabilir, ama benim için her zaman bu yol cezbedici, üretken ve devrimci bir yol olageldi. Miles Davis’in müziğinde ve müzik ile hayat arasında kurduğu ilişkide bunu görmek benim için büyüleyici, bir o kadar da ilham verici idi.
Miles Davis müziğini bir çok defa değiştirdi. Jazz standart, cool jazz, bebop… Derken sadece kendi müziğinde değil, aynı zamanda jazz tarihinde de devrim niteliğin taşıyan ve Miles Davis’ın elektronik döneminin kapısının açan “In a Silent Way” albümü ile elektronik jazz. 60’lı yıllar boyunca Miles Davis modal jazz cepherinde dolandı. 59 yılında kaydı sadece iki gün süren kült albüm “Kind Of Blue” Miles Davis’in modal jazz dönemini sembolize eden bir başyapıttı. Hala öyle. Tam on yıl sonra Miles Davis müzik tarihini yeniden değiştirdi. Bu kez ağırdan daha karanlık, kasvetli ve bambaşka bir müzik ile… 1969 yılında çıkan “In a Silent Way” kuşağının birçok sosyal hareketi gibi devrimci ve anti-konformist bir albümdü. Bir nevi bu yönünden pek bahsedilmese de ben bu albümü bir 68 kuşağı albümü olarak tanımlamak istiyorum. Fakat karanlık, kasvetli ve agresif! O döneme dek jazz müzik hiçbir zaman böylesine bir form almamıştı. “In a Silent Way” Miles Davis’in elektronik jazz dönemini başlatan kırılma noktasıydı. Bu albümle tüm jazz geleneklerini kıran Miles Davis tam bir yıl sonra çok daha karanlık, korkutucu ve bilinç dışı öğelerle örülmüş yeni bir albüm çıkarttı, “Bitches Brew.” Albüm hakkında çok şey yazılabilir, ama ilk dinlediğimde bendeki yansıması başlangıç ritimlerinin ve trompet solosunun cehennemin ateşleri içerisinden çıkıp geldiği ve o cehennemin içine çekiliyor olduğunuz hissiydi ve bu his olabildiğince görseldi.
Jazz müzik, özellikle de siyahların yaptığı haliyle her zaman anlaşılması zor, kompleks ve soyut bir müziktir. Dolayısıyla yorumlamaya da çok açıktır. “Bitches Brew” albümü benim için bir yandan dönemindeki ırkçılık ve bunun getirdiği şiddete bir cevap; bir yandan da siyah bilinç dışının köklerinden, beyaz şiddettinden ve isyankar köle bilincinin dışa vurumundan bir yansıma. Albüm karanlık olduğu kadar da sert bir albümdür.
Miles Davis elektronik döneminin ardından, funk, fusion, disco, RnB ve pop müziğe kadar uzanan bir yelpazede müzik yaptı. Tüm bunları yaparken yaptığı tarza asimile olmadı, tam tersi kompleks ve anlaşılması zor ama kendini tekrar etmeyen bir kimlik geliştirdi.
***
“Kind of Blue” ile “In a Silent Way”; “Bitches Brew” ile “On the Corner” arasında gidip gelirken sadece farklı albümlerin değil, zamanın, zaman ile birlikte hayatın olasılıklarının ve dönemlerin nasıl kapanıp açıldığı arasında da gidip gelirsiniz. Bu yolculuk size sadece bir müzisyenle ilgili değil, ayın zamanda bir varoluş tarzı, yaşam felsefesi, anti-konformizm ve yaratıcı iradeyle ilgili de bir şeyler söyler. İşte Miles Davis’i dinlemek ve Miles Davis’i düşünmek benim için bir yandan da hayatın bu kaotik ve uçurumlarla dolu yanını düşünmek anlamına geliyor.
Eğer sıkı bir Miles Davis dinleyiciyseniz, Miles Davis’in sadece ses değil aynı zamanda sessizlik de ürettiğini farkedersiniz. İki üfürüş, iki nota, iki solo arasındaki sessizlik bazen bir uçurum bazen ise bir dinginlik adasıdır. Cevap değil, bir yığın soru ve merak öğesi yüklüdür. Bir o kadar da hafiftir, hiç gibi. Miles Davis sadece dinlenen bir sanatçı değildir. Miles Davis’i yürürsünüz. Düz bir yol veya hep aynı yöne akan, tekrar eden kavşaklar boyunca değil; geniş bir çember ve ayrışan yollar boyunca kendinizi ve Miles Davis’in müziğini yeniden ve yeniden var ederek yürürsünüz. 100’üncü yaş gününde Miles Davis’i yürümeye devam ediyoruz.
