Okulda tarih hakkında öğrendiklerimizin ne kadarı doğru, ne kadarı tekrar edile edile tartışılmaz gerçekler hâline gelen anlatılardan ibaret?
Bilimsel araştırmalar bu mitleri çürütmüşken neden hâlâ onlara ihtiyaç duyuyoruz?
Tarihçi ve yazar Stavros Panagiotidis, Haravgi gazetesinden Eleni Konstantinu ile yaptığı röportajında ulusal anlatılarla öğretilen ve yüzleşmekte zorlanılan yönlerini değerlendiriyor.
Söyleşi: Eleni Konstantinu | Haravgi
“Yunan Tarihinin Mitleri, Yanlış Anlamaları ve Rahatsız Edici Gerçekleri” adlı kitaplarınızda, kuşaklar boyunca insanların benimseyerek büyüdüğü anlatıları çürütmeye çalışıyorsunuz. Sizce toplumlar, tarihsel gerçek olarak kabul etmeye alıştıkları bilgilerden vazgeçmekte zorlanıyor mu?
Kitaplarımda yazdıklarım kendi araştırmalarımın sonuçları değil. Bunu her fırsatta vurguluyorum. Bunlar, Yunanistan’daki ve yurt dışındaki üniversitelerde onlarca yıldır öğretilen bilgiler. Tarihçiler arasında bilimsel açıdan genel kabul görmüş görüşlerden söz ediyoruz.
Ancak bu bilgilerin üniversitelerin sınırları içinde kalması ve toplumun ortak bilgisi hâline gelmemesi, insanların zaten bildiklerinden farklı bir şeyi kabul etmekte zorlandığını gösteriyor. Elbette biri size farklı bir şey öğretmezse onu öğrenemezsiniz. İnsanlara ne öğretileceğini, en azından eğitim sistemi aracılığıyla ama yalnızca onunla sınırlı olmamak üzere, siyasi liderler ve devlet yöneticileri, yani hükümetler belirliyor. Bu durumu değiştirmeye ya niyetleri yok ya da bunun için gereken cesarete veya imkâna sahip değiller.
İnsanlar kendi ulusal geçmişlerine belirli bir bakış açısından yaklaşmaya alışmış durumda. Özellikle de bu bakış açısına sıkı sıkıya bağlılarsa onu değiştirmek zor. Bu da en çok, insanların bugünlerinden memnun olmadıkları zamanlarda yaşanıyor.
İçinde yaşadıkları dönem onlara huzur, istikrar, güvenlik ve iyimserlik sunmadığında, aksine güvensizlik ve korku yarattığında, insanlar ne bugünkü durumlarıyla gurur duyabiliyor ne de geleceğe umutla bakabiliyor. Böylece geçmişe sığınıyorlar. Bu nedenle Yunanistan ve Kıbrıs gibi toplumlarda insanlara ulusal geçmişimizle ilgili tarihsel mitleri anlatmak ve onların farklı bir yaklaşımı dinlemesini sağlamak daha da zorlaşıyor.
Sık sık verdiğiniz örneklerden biri de Gizli Okul anlatısı. Tarihsel araştırmalar, bize öğretildiği biçimiyle böyle bir okulun var olmadığını ortaya koymasına rağmen bu anlatı hâlâ ders kitaplarında yer alıyor. Neden bu tür mitleri yeniden üretmekte ısrar ediyoruz?
Siyasi güçlerden biri, tarihin öğretilme biçimini ve insanların kendi geçmişleriyle tanışma yöntemlerini değiştirmeyi programına alıp bunu hükümet ve siyaset düzeyinde uygulamaya karar vermedikçe, bu meseleler hakkında tek tek seslerini yükselten insanlara ihtiyaç duyulacak. Benim gibi üniversite hocalarının ve diğer tarihçi meslektaşlarımın seslerine.
Öte yandan özellikle Yunanistan’da, ama Kıbrıs’ta da yaşam koşulları, gündelik hayat ve ekonomi iyileşmedikçe, Yunanistan ile Türkiye arasındaki anlaşmazlıkların çözümünde ilerleme sağlanmadıkça, insanlar bugün kendilerini güvende hissedebilmek için geçmişin mitlerinin ve belirli tarih yorumlarının arkasına sığınma ihtiyacını daha fazla duyacak.
Söylediklerime tepki gösteren insanlarla sık sık karşılaşıyorum. Birçoğu anlattıklarımın doğru olduğunu inkâr etmiyor ama bana, “Doğru olsa bile neden bunları söylüyorsun?” diye soruyor. Aslında kastettikleri şu: Onlara göre millî duyguları ve dolayısıyla Türkiye karşısındaki ulusal konumumuzu zayıflatıyorum.
Bu yüzden Yunanistan ile Türkiye arasındaki sorunlar çözülmedikçe insanların rahatlayıp geçmişe ilişkin bilimsel gerçekleri kabul etmelerinin çok zor olacağını savunuyorum. İki ülke arasındaki anlaşmazlıkların olası bir çözümü, hem Yunanistan’da hem de Kıbrıs’ta bütün meseleleri tartışma biçimimizi değiştirirdi.
Tarih çoğu zaman siyasi ve ideolojik manipülasyon aracı olarak kullanılıyor. Tarihsel yorum nerede biter, tarihin tahrif edilmesi nerede başlar?
Tarihten belge ve kanıtlara dayanmayan sonuçlar çıkardığımızda ya da belgeleri yanlış yorumladığımızda tarihi tahrif etmiş oluruz. Örneğin belgeleri ait oldukları dönemin koşulları içinde değerlendirmek yerine bugünün verileri ve anlayışıyla yorumlamak da buna girer.
Bunu her kesim yapabilir. Muhafazakârlar da ilericiler de, iktidarda olanlar da olmayanlar da. Ancak herkesin yapabileceği bir tarihsel hata ile bilinçli olarak tarihi tahrif etmek aynı şey değildir.
Tarihin tahrif edilmesi, belirli siyasi ve ekonomik çıkarlara hizmet ettiğinde özellikle tehlikeli hâle gelir. Bu boyutu da unutmamalıyız.
Aşırı sağın ve faşizmin İkinci Dünya Savaşı öncesindeki ilk yükselişi, büyük ekonomik sorunlarla bağlantılıydı. Almanya’da işsizlik, hayat pahalılığı ve evsizlik çok yüksek düzeylerdeydi.
Bugün de buna benzer bazı koşullar var. Ekonomik durum o dönemin Almanya’sındaki kadar ağır olmayabilir ancak Avrupa genelinde yaşam koşulları kötüleşiyor. O zaman günah keçisi olarak Yahudiler seçilmişti. Bugünse başka günah keçileri bulunuyor: Göçmenler.
Aşırı sağın fikirleriyle mücadele yalnızca ideolojik çatışmayla sınırlı kalamaz. Bu mücadele, yaşam koşullarının iyileştirilmesinden de geçiyor.
Eğitim sistemine baktığınızda, bugün gerçekten tarihsel düşünme becerisinin geliştirildiğini mi, yoksa ezberciliğin hâkim olmaya devam ettiğini mi düşünüyorsunuz?
Bence bugün okullarda tarih öğretiminin temel sorunu, tarihin hangi bakış açısıyla anlatıldığından çok nasıl öğretildiği ve özellikle öğrencilerin bilgisinin nasıl ölçüldüğü.
En azından Yunanistan’da, ülke genelinde yapılan üniversiteye giriş sınavları kendi mantığını, kültürünü ve gereklerini bütün eğitim sistemine dayatıyor. Sanki okul, ilkokul birinci sınıftan itibaren yalnızca çocukları bu sınavlara hazırlamak için var.
Sınavlarda istenen şey ise ezber. Dolayısıyla elinizde en iyi kitaplar, en iyi öğretmenler ve en gelişmiş teknolojik araçlar olsa bile çocuktan istediğiniz şey ezberlemekse öğreneceği şey de tam olarak bu olur. Böylece çocuk, tarihi ne bir ders ne bir bilim ne de geçmişte yaşananları öğrenmenin bir yolu olarak sevmeyi öğrenir.
Hem Yunanistan’da hem de başka ülkelerde tarihin farklı yöntemlerle öğretilmesi için pek çok deneme yapıldı. Dijital teknolojiden ve etkileşimli yöntemlerden yararlanılan bazı örnekler var. Bu uygulamalarda çocuklardan kendilerini tarihsel kişilerin yerine koymaları, o dönemin koşullarında nasıl davranacaklarını veya ne söyleyeceklerini düşünmeleri isteniyor.
Ancak bunlar sınırlı sayıda uygulama olarak kalıyor ve okullarda hâkim olan ezberci anlayışın altında eziliyor.
Kitaplarınızın ve podcast yayınlarınızın başarısı, tarihe farklı bir açıdan yaklaşmak isteyen bir kitlenin varlığını mı gösteriyor?
Bence kitapların ve podcast yayınlarının başarısı, tarihi farklı bir biçimde dinlemek ve tarih üzerine konuşmak isteyen, buna ihtiyaç duyan çok sayıda insan olduğunu ortaya koydu.
Bu iki anlama geliyor: Birincisi, insanlar tarihin daha kolay kavranabilir ve anlaşılır biçimde anlatılmasını istiyor. İkincisi ise tarihsel mitlerin çürütülmesini duymak istiyorlar.
Hatta birçok insan açısından tarihsel mitlerin yıkılmasının psikolojik olarak da iyi geldiğini düşünüyorum.
Elbette asıl önemli olan gerçeği bilmektir. Gerçeği bilmek bir demokrasi meselesidir. Benim, sizin ya da bizi okuyanların gerçeğin hangi bölümünü öğrenebileceğine, hangisini öğrenemeyeceğine karar verme hakkı hiç kimsede yok.
Hepimiz gerçeği bilmeli, onu bütünüyle öğrendikten sonra da birbirimizden farklı düşünebilmeliyiz.
Onu Üzen Mit
Tarihçi Stavros Panagiotidis, gerçek olmadığını öğrendiğinde kendisini üzen bir tarihsel mitten de söz etti. Bu mit, Girit Muharebesi’nin Almanya’nın Sovyetler Birliği’ne saldırısını, yani Barbarossa Harekâtı’nı geciktirdiği iddiasıyla ilgiliydi.
Panagiotidis’in anlattığına göre yıllarca, Girit’teki direnişin Hitler’in planlarını geciktirdiği ve bunun sonucunda Alman kuvvetlerinin Sovyet kışıyla karşı karşıya kaldığı anlatısı hâkim oldu. Böylece Girit Muharebesi, Müttefiklerin yenilgisine rağmen sonunda Nazizme karşı kazanılan zafere katkıda bulunan bir olay olarak sunuldu.
Ancak Panagiotidis’e göre yoğun yağışlar ve çamur, Alman tanklarının daha erken ilerlemesini zaten imkânsız kılıyordu. Ayrıca Stalin, Sovyet casusu Richard Sorge tarafından yaklaşan saldırı konusunda bilgilendirilmişti.
Gecikmenin, Alman kuvvetlerinin başka cephelere yönlendirilmesiyle de bağlantılı olduğunu belirten Panagiotidis, “Güzel bir hikâyeydi” değerlendirmesinde bulundu.




