Eski halini bozmayan, eskiye ait ne varsa koruyan ve kültürlerini, sokaklarını, evlerini modernleşmek uğruna mahvetmeyen ülkeler hep ilgimi çekmiştir.
Eskiden kalan her şeyi yıkıp bozan, beton yığınlarına dönüştüren, müstakil bahçeli evleri yıkıp yerine beton, çirkin çirkin apartmanlar diken bir ülkenin insanı olarak bunu yapmayan ülkelere hep hayranlık duymuşumdur. Portekiz tam da de böyle bir ülke.
Geçtiğimiz bahar Portekiz seyahatini planladık kızımla. Portekiz’de gezdiğimiz şehirlere bayıldık. En erken zamanda tekrar gitmeyi planladığım şehirleri var.
5-6 günlük bir seyahatte görülebilecek birkaç şehir gezmek istediğimizden öncelikle Lizbon, Sintra ve Cascaise şehirlerinde karar kıldık.

PORTEKİZ
İber Yarımadası’nın batısında yer alan Portekiz’in; tarihi, mimarisi, deniz kültürü, edebiyatı, müziği ve doğal güzellikleriyle öne çıkan bir ülke. İspanya ile kara sınırını paylaşır, batısı ve güneyi Atlas Okyanusu’na açılır.
Portekiz’i özel kılan şeylerden biri, Avrupa’nın diğer ülkelerine göre biraz daha sakin, nostaljik ve kendine özgü bir atmosfer taşımasıdır bana göre. Tarihi sokakları, yokuşları, seramik kaplı binaları, eski tramvayları, küçük kafeleri, okyanus manzaraları ve yemekleri ile benim her zaman ilgimi çeken bir ülke olmuştur.
Portekiz’e gelmeden önce Saudade ruhunu ve Karanfil devrimi’ni okumuştum. Müziklerindeki ezgiler bir acı geçmişi çağrıştırmıştı bana, tıpkı Kıbrıs gibi. Dar sokaklarındaki eskiye dair izler, insanların hüzünlü yüz ifadeleri çok ilgimi çeken bir ülke olmuştu Portekiz. Bizim kültürümüze ait izler bulacağımı düşünmüştüm. Yanılmadım.
PORTEKİZ’İN RUHUNDAKİ ÖZLEM – SAUDADE
Portekiz kültürünün en özel kelimelerinden biri “Saudade”. İnsan bir kelimeye aşık olabilir mi? Ben bu kelimeyi okuduğumda aşık olmuştum.
Özlenen bir insana, geride bırakılmış bir zamana, artık var olmayan bir yaşama ya da bir daha geri gelmeyecek bir ana duyulan derin özlemi anlatıyor. Ancak yalnızca hasret değil; içinde biraz hüzün, biraz sevgi, biraz kabulleniş ve bazen de tatlı bir mutluluk barındırıyor. Tüm bunları bir kelime ile ifade ediyor Portekizliler; SAUDADE.
Türkçede tam bir karşılığı yok. Kıbrıs dilinde de yok. Hüzün desen değil, Hasret desen o da değil, Özlem desen eksik kalıyor. Belki de bu yüzden bu kadar etkileyici. İnsan bazen bir duyguyu tam olarak anlatabilmek için bir kelime arar. Portekizliler o kelimeyi bulmuşlar.
Bana kalırsa “Saudade” Portekiz’in tarihine de açılan bir kapı. Yüzyıllar boyunca denizlere açılan, insanlarını uzak ülkelere gönderen, göçler ve ayrılıklarla şekillenen bir ülkenin kültüründe özlemin bu kadar güçlü bir yer edinmesi tek bir kelime ile açıklanıyor. Eşini, sevgilisini denizlere gönderen bir kadının yakarışıdır bazen Saudade, bazen de geride kalan gençliğe, yaşanamamış hayallere ve bir daha dönmeyecek günlere duyulan özlemin…
“Saudade” biz Kıbrıslıların da kullanabileceği bir kelime. Portekizliler bizimle paylaşabilir Saudade’yi. Çünkü Kıbrıs da yıllardır göç veren, göç alan bir ülke. Evlatlarına, kardeşlerine hasretlik çeken bir ülke. Son yıllarda savaş nedeniyle olmasa da bir çok nedenle göç eden çocuklarımız, gençlerimiz var. Dağılan ailelerimiz kullanabilir Saudade’yi. Kızıma çektiğim hasreti, özlemi, birlikte yaşayamadığımız güzel zamanları anlatacak kelime bulamazdım çoğu zaman. “Saudade” diyebilirim ben de…
Saudade, özellikle Fado müziğinde kendini gösteriyor. Gitar eşliğinde söylenen bu şarkılarda aşk, ayrılık, yalnızlık, uzaklara gitmek ve geride bırakılan hayatlar anlatılıyor. Fado’yu dinlerken yalnızca bir müzik dinlemiyorsunuz; sanki bir ülkenin geçmişine, özlemlerine ve yaşanmışlıklarına kulak veriyorsunuz.
Fado, UNESCO tarafından 2011’de İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası olarak kabul edildi. Müzik ve şiiri bir araya getiren bu gelenek, Portekiz’in kültürel kimliğinin önemli bir parçası. Sizden ricam bu makalemi okurken bir Fado müziği eşliğinde okuyunuz.
KARANFİL DEVRİMİ; BİR ÜLKENİN ÖZGÜRLÜĞE/ DEMOKRASİYE DÖNÜŞÜ

Portekiz tarihinin en etkileyici dönüm noktalarından biri, 25 Nisan 1974’te gerçekleşen Karanfil Devrimi (Revolução dos Cravos).
Portekizliler o gün özgürlüğe ve demokrasiye doğru bir yol açarken, Kıbrıs’ta bizler aynı tarihlerde bölünmeye, ayrılığa, göçe ve ambargolara maruz kaldık.
İnsan gezdiği ülkelerin tarihini araştırdıkça ister istemez kendi ülkesi ile kıyas yapıyor. Ve elbette bizim makus kaderimizin de ne zaman değişeceğini merak ediyor insan.
Portekiz, uzun yıllar boyunca Avrupa’nın en uzun süreli otoriter yönetimlerinden biri altında yaşadı. 1933’te António de Oliveira Salazar’ın kurduğu Estado Novo (Yeni Devlet) rejimi; sansür, siyasi baskı, gizli polis ve sınırlı özgürlüklerle şekillendi. Salazar’ın 1968’de görevden ayrılmasından sonra da diktatörlük Marcelo Caetano yönetiminde devam etti.
25 Nisan 1974 sabahı, Silahlı Kuvvetler Hareketi’ne (MFA) bağlı askerler yönetime karşı harekete geçti. Halk da sokaklara çıktı. Bir restoran sahibinin askerlerin tüfeklerinin namlularına karanfiller yerleştirmesiyle bu çiçekler devrimin sembolüne dönüştü. Adına da “Karanfiller Devrimi” dendi.
Karanfil Devrimi, yaklaşık 48 yıllık diktatörlüğün sona ermesini sağladı. Portekiz, sancılı bir geçiş sürecinin ardından demokrasiye yöneldi.
Umarım biz de bir gün askerlerin tüfeklerinin namlularına Yaseminler yerleştirir yine Yasemin kokan Kıbrıs’ımıza kavuşuruz.
Bazı ülkeleri tanımak için önce sokaklarında yürümek, tarihi yapılarını görmek, meydanlarında oturup kahve içmek gerekir. Bazı ülkeleri anlamak içinse biraz daha derine inmek, tarihine, müziğine ve insanlarının duygularına kulak vermek…
Portekiz benim için bunların hepsini bir arada yaşadığım ülkelerden biri oldu. Geçmişinde taşıdığı hüznü, özgürlük mücadelesini ve özlemi, bugün sokaklarında bambaşka bir yaşam enerjisiyle buluşturmuş bir ülke.
Şimdi sizi de Lizbon sokaklarında birlikte dolaşmaya davet ediyorum.

LİZBON
Seyahatimizin ilk durağı Lizbon’du.
Lizbon, Portekiz’in başkenti ve Avrupa’nın en batısındaki büyük başkentlerden biri. Ama onu ilginç kılan yalnızca coğrafi konumu değil. Tarihi dokusu, eski mahalleleri, renkli evleri, seramik kaplı cepheleri, dar sokakları, tramvayları, kafeleri ve Atlantik Okyanusu’na açılan yaşam biçimiyle kendine özgü bir şehir.
Libon’da kaldığımız sokak tam bir Portekiz mahallesiydi, ev de öyle. Apartman eski bir Portekiz apartmanıydı. Duvarlarında mavi seramikler, dar ahşap merdivenler vardı. Daire ise eskiden Kıbrıs’ta annelerimizin evi gibi bir Portekiz eviydi. Salonunda dantel örtüler, ahşap sehpalar, evin her yerine döşenmiş mavi seramikler vardı. Kendimizi evimizde hissettik.
Benim en çok hoşuma giden şeylerden biri de kaldığımız mahallenin atmosferiydi. Bana Lefkoşa Surlariçi’ni hatırlattı. Daracık sokaklar, küçük kafeler, barlar, yerel restoranlar…
Her köşesinde kendine özgü bir hayat vardı. İnsan yürürken bir sokağın başında neyle karşılaşacağını merak ediyordu. Açıkçası Lizbon’da gözüme çarpan ruhsuz, birbirinin aynı beton apartmanlar hiç görmedim. Her sokakta, her evde, her köşede Portekiz’in kendine özgü ruhunu hissettik.
İnsanların samimiyeti, evlerin güzelliği, yemeklerin lezzeti, tatlılar, sokaklar her şey çok doğal ve gerçekti. Eskinin kokusu, ruhu vardı Lizbon sokaklarında.
Bayıldık Lizbon’a da, Portekiz’in ruhuna.
Lizbon’da yediğimiz, içtiğimiz her şey hemen hemen her yerde aynı fiyattı. Her restoranda menüler aşağı yukarı aynıydı. Fiyatlar da standarttı. Sadece çok lüks restoranlarda 5-10 euro arası bir servis ücreti vardı. Ancak küçücük bir ara sokak restoranında da, sokak yemeklerinde de, lüks restoranlarda da yemek kalitesi tamamen aynıydı.
Gezdiğim tüm Avrupa şehirlerde bir standart vardı özellikle Almanya’da, Fransa’da. Açıkçası Portekiz’de bunu beklemiyordum.
Lizbon’da en çok dikkatimi çeken iki şeyden biri fiyatlardaki standartlaşma, diğeri ise insanların günlük yaşamda kurallara gösterdikleri özen oldu.
Alışveriş yaparken bakkallarda, bir kafede otururken ya da sokaklarda dolaşırken fiyatların daha öngörülebilir olduğunu hissettim. Çok büyük alış-veriş marketlerine rastlamadık. Genellikle bakkal gibi küçük marketler vardı. Şehrin genelinde yerel işletmeler ön plandaydı. Çok fazla yabancı mutfağı veya AVM’ler görmedik.
İnsanların trafikte, kuyruklarda ve ortak kullanım alanlarında kurallara uymaya gösterdikleri özen de ayrıca hoşuma gitti.
Elbette birkaç günlük gözlemle bir toplum hakkında kesin yargılara varmak mümkün değil. Ancak bir şehrin yaşam kalitesini yalnızca güzel binaları, tarihi sokakları ve turistik mekânları belirlemiyor. İnsanların birbirlerine ve ortak yaşam alanlarına gösterdikleri saygı da en az bunlar kadar önemli. Çok gezen insanlar için ilk izlenimler çok önemlidir. Benim için de öyle.
Lizbon turistik bir şehir olmasına rağmen küçük restoranlar saat 22.00’de kapanıyordu. Üstelik bu konuda hemen hemen hepsi aynı düzene uyuyordu. Restoranlarla dolu, akşam saatlerinde oldukça hareketli olan sokaklar, saat 22.00’yi geçince bir anda sessizliğe bürünüyordu.
Bu durum dikkatimi çekmişti. Sanki şehirde yalnızca turistlerin ve işletmelerin değil, orada yaşayan insanların ve çalışanların da hayatına değer veriliyordu. İnsanlara, emeğe ve ortak yaşam düzenine saygı duyulan bir şehir izlenimi bıraktı bende Lizbon.

PORTEKİZ MUTFAĞI VE BALIK YEMEKLERİ
Portekiz mutfağına bayıldık, Helin de ben de. En çok balık yediğim şehirlerden biriydi Lizbon.
Lizbon’da yemek konusunda en çok hoşuma giden şeylerden biri, balık menülerinin çeşitliliği ve karşılaştığım makul fiyatlar oldu. Izgara balık, yanında patates ve salatayla oldukça sade bir şekilde servis ediliyor. Çipura, levrek, sardalya, morina balığı ve çeşitli deniz ürünleri menülerde sıkça karşınıza çıkıyor. Bol zeytinyağlı yemekler çok hafif ve lezzetliydi.
Portekiz mutfağında deniz ürünlerinin ayrı bir yeri var. Atlantik Okyanusu kıyısında bulunan bir ülke için bu elbette şaşırtıcı değil. Balık, Portekizlilerin günlük beslenme kültürünün önemli bir parçası.
Portekiz mutfağının en tanınmış lezzetlerinden biri olan Bacalhau, yani tuzlanmış morina balığı, farklı tariflerle hazırlanıyor. Izgara sardalya ise özellikle yaz aylarında sokakların ve restoranların vazgeçilmezlerinden.
Portekiz’in en meşhur tatlısı Pastel de Nata’dır. Çıtır hamurun içindeki yumurtalı kremasıyla, kahvenin yanında mutlaka denenmesi gereken bir Portekiz tatlısı. İlk denediğimde “amannn bu muydu meşhur tatlıları” dedim. Ancak sonra bağımlısı olduk Helin ile. Hatta Almanya’da bir kafede bulmuştum. Kahve yanında şahane. Farklı farklı tatlar denedik ve çok beğendik 6 gün boyunca yediğimiz tüm yemek ve tatlılardan keyif aldık.
Özellikle öğle yemeklerinde Prato do Dia (günün yemeği) veya Menu do Dia (günün menüsü) uygulaması önemli.
Mahalle restoranlarında bu menüler bazen çorba, ana yemek, içecek ve kahveyi de kapsıyor. Üstelik bu tür öğle menülerinin biz gittiğimiz aylarda yaklaşık 8–13 avro aralığındaydı.
Ne kadar uygun değil mi? Biz Portekiz’e özgün balık menülerini tercih ettik genellikle 15-20 euro civarı çok iyi bir restoranda şahane bir balık yemeği hatta tatlı ve kahve de içinde.
Sırf yemek yemek için bile Portekiz’e gidilebilir. Akdeniz mutfağı, zeytinyağlı yemekler, balık menüleri, tatlılar inanılmaz hafif ve kaliteli. İsterseniz ekmek arası, isterseniz restoranda her yerde balık yiyebilirsiniz hem de çok uygun fiyatlara ve çok da lezzetli.
Deniz şehirlerinde normal olan bu değil mi? Balık çok ucuz ve ulaşılır olmalı. Çoluk çocuk, gençler ve gelir düzeyi düşük insanlar da balık ve et yiyebilmeli. Bizde iki kişi bir balık restoranına yemek yesek ödenecek fiyatları herkes biliyor sanırım.
Deniz kenarında fiyatlar iki katına çıkmıyor Lizbon’da. Avrupa’nın genelinde menüler fiyatlandırılmış ve standarttır. Ancak şu ana kadar gezdiğim en uygun ve en standart ülke sanırım Portekiz diyebilirim.
MERCADO DA RİBEİRA (TİME OUT MARKET)

1882 yılında kurulmuş tarihi bir pazar binasıdır. 2014 yılında Time Out tarafından büyük bir gastronomi merkezine dönüştürülmüş.
İçinde yaklaşık 26 restoran ve çok sayıda yiyecek-içecek standı bulunuyor.
Balık, deniz ürünleri, geleneksel Portekiz yemekleri, tatlılar ve şarap seçenekleri vardı.
Ortada uzun ortak yemek masaları bulunuyor, herkes istediği restorandan yemeğini alıp aynı masalarda yiyebilir. Başka insanlarla tanışmak, yemek seçimleri hakkında konuşmak için uygun ortamlar.
Lizbon’da yaşasam sık sık gideceğim bir mekan olurdu. Sadece yemek için de değil. Çeşitli içkiler, şaraplar, kahveler ve ilginç dünya mutfaklarından lezzetler de var. Ama sadece eğlenmek için bile gidilebilir.

Biz birkaç akşam yemeğimizi burada yedik, Helin ile. Bu marketin benzerini Barselona’da bulmuştuk. Çok beğenmiştik. Ancak buradaki tam bir efsaneydi. Lezzetler çok iyiydi.
Bazı akşamlar Pazar’ın ortasına stant kuruluyor, tombala veya canlı müzik de yapılıyordu. Biz hem tombalaya hem de canlı müziğe denk geldik. Hem farklı farklı tatlar deneyip hem de Dj eşliğinde eğlenmek inanılmaz keyifliydi. Tanımadığımız insanlarla tanışıp, dans ettik.
Farklı lezzetler tatmak, müzik dinlemek, tombala oynamak, hiç tanımadığınız insanlarla sohbet edip dans etmek… Bir akşamı bu kadar keyifli kılmak için daha ne olsun? Lizbon’da yalnızca güzel yemekler yemedik, güzel anılar da biriktirdik.
Lizbon bir makalede bitirilecek bir şehir değil. Bu yüzden haftaya Lizbon ile devam edeceğim.
Keyifli okumalar….




