Kapitalizmin en sevdiği anlatılardan biri hiç kuşkusuz başarı hikâyeleridir. Yoksul bir ailede doğup bütün imkânsızlıklara rağmen çok çalışan, çok iyi okullarda iyi bir eğitim alan, başarılı bir kariyer yapan ve sonunda hayatını değiştiren insanların hikâyeleri…
Bu hikâyeler genellikle ilham verici örneklerdir.
“Bak, o yaptı. İsteyen herkes yapabilir!”
Peki, aynı başarıya ulaşamayan milyonlar?
Onlar mutlaka bir yerlerde yanlış yapmıştır. Yeterince çalışmamışlardır belki… Ya da karşılarına çıkan fırsatları değerlendirememişlerdir…
Sonuçta kapitalizmde başarısızlığın bir açıklaması mutlaka bulunur.
***
İki çocuğumuz var…
Biri iyi bir okulda eğitim görüyor, evinde kendisine ait bir odası, bilgisayarı ve kitapları var. Yabancı dil öğrenebiliyor, ihtiyaç duyduğunda özel ders alabiliyor ve ailesinin ekonomik koşulları sayesinde zamanını eğitimine veya sosyal becerilere ayırabiliyor. Başarısız olduğunda ise yeniden denemek için yeterli zamanı ve imkânı var.
Diğeri ise geçim sıkıntısı yaşayan bir ailede büyüyor. Belki evinde rahatça ders çalışabileceği bir alan yok. Odasını kardeşleriyle paylaşmak zorunda kalıyor olabilir. Üstelik onun için başarısızlığın bedeli çok daha ağır.
Birinin kolaylıkla telafi edebileceği bir hata, diğerinin eğitimini bırakmasına veya erken yaşta çalışmaya başlamasına neden olabiliyor.
Bu farklılıklara rağmen her iki çocuğa da aynı tavsiyeyi veriyoruz.
“Çok çalışırsan başarırsın.”
Oysa çocukların sahip olduğu imkânlar arasındaki fark, yalnızca ailelerinin ekonomik durumuyla sınırlı değil.
Pierre Bourdieu’ye göre aileler çocuklarına yalnızca bankadaki parayı, evleri ya da arsaları miras bırakmaz. Kültürel ve sosyal sermaye de kuşaktan kuşağa aktarılır. Büyüdükleri çevre, öğrendikleri dil, edindikleri alışkanlıklar ve kurdukları ilişkiler de gelecekteki toplumsal konumlarını etkiler.
Hangi okulun tercih edilmesi gerektiğini bilmek, akademik bir ortamda kendini rahatça ifade edebilmek ya da ihtiyaç duyulduğunda yardım isteyebileceğin insanlara sahip olmak herkesin eşit biçimde erişebildiği avantajlar değil.
Eğitim sistemi de tarafsız değildir. Okullar, egemen sınıfların kültürel kodlarını “başarı kriteri” olarak kabul eder. Üst sınıf bir aileden gelen çocuk, okulda test edilen dilsel ve kültürel kodlara zaten evinde sahip olduğu için sistemde doğrudan avantajlı olur. Dezavantajlı bir çocuk için eğitim zorlu bir “fetih” iken, ayrıcalıklı çocuk için ailesinin “mirasını” almaktır.
***
Bu yaklaşım sadece eğitimle de sınırlı değil. Kimin hangi koşullarda yetiştiğinden, hangi imkânlara sahip olduğundan çok, bunlarla ne yaptığına bakıyor, iyi bir iş bulamayan, yeterince para kazanamayan ya da hayatını istediği gibi kuramayan insanlara dönüp neyi yanlış yaptıklarını soruyoruz.
Böylece eşitsizliğin nedenlerini bireyin kendisinde aramak kolaylaşıyor. Herkesin zengin olmasına da gerek yok. Bir gün zengin olabileceğimize inanmamız, bugün içinde bulunduğumuz koşulları kabullenmemizi kolaylaştırabiliyor.
Hatta bazen henüz sahip olmadığımız ayrıcalıkları, bir gün bizim de sahip olabileceğimiz umuduyla savunabiliyoruz. Servet sahiplerinin daha fazla vergilendirilmesine karşı çıkan ya da büyük şirketlerin çıkarlarını kendi çıkarlarıymış gibi benimseyen insanların bir kısmı, belki de kendilerini bugünkü ekonomik konumlarından çok, gelecekte ulaşmayı hayal ettikleri konumda görüyor.
Bütün bunlara rağmen başarıyı hâlâ büyük ölçüde kişisel çabayla açıklıyoruz. Fırsatların kimin karşısına çıktığını ya da kimlerin o fırsatlara ulaşma şansı bile bulamadığını pek sorgulamıyoruz.
Bir insanın hayatta elde ettiklerini yalnızca kendi emeğiyle açıklamak, o emeğin hangi koşullarda ortaya çıktığını görmezden gelmek anlamına geliyor. Oysa kazananı alkışlamadan ya da kaybedeni suçlamadan önce belki de başka bir soru sormalıyız.
Yarışa nereden başladın?
