Ελληνικά ακολουθούν.
Panaya Manastırı’nda 1 Ocak 1964’te öldürülen çocuğun hikâyesini biliyor musunuz?
Bazılarınız şimdi bana, “Peki sen Muratağa-Atlılar-Sandallar’da öldürülen çocukları biliyor musun?” diye soracaktır.
Evet, biliyorum.
Bu adada çocuk ölümleri arasında bir muhasebe yapılamaz, yapılmamalı. Bir çocuğun mezarı, başka bir çocuğun mezarını örtmez, örtmemeli. Bir çocuğun ölümü, başka bir çocuğun ölümünü açıklamaz, açıklamamalı.
Bugün, uzun yıllar boyunca adı neredeyse kaybolup gitmiş o çocuğun hikâyesini yazmak istiyorum.
Panaya Manastırı’nda öldürülen çocuğun…
Bu satırları yazmaya başladığımda onun adını bilmiyordum.
Öldürüldüğünü biliyordum.
Bir manastırda yaşadığını biliyordum.
Bir çocuk olduğunu biliyordum.
Ama adını bilmiyordum.
Düşünün…
Bir olay gazetelere çıkıyor. Siyasi söylemlere malzeme oluyor. Yıllarca anlatılıyor. Fakat ortada öldürülmüş bir çocuk olmasına rağmen, onun adına ulaşabilmek için altmış yıl sonra eski gazete kupürlerinin peşine düşmek gerekiyor.
Sonunda, Nikos Sampson’un çıkardığı, dili öfke ve propaganda dolu Mahi gazetesinin sayfalarında bir isim çıkıyor karşıma:
Spyridon Haralambus.
On iki yaşında bir çömez rahip.
Bir çocuk…
Belki yoksul bir ailenin çocuğuydu. Belki de ailesi, karnı doysun, başını sokacak bir yeri olsun diye onu manastıra bırakmıştı. O yıllarda manastırlar sadece ibadet edilen yerler değildi. Bazen yoksulların, bazen kimsesizlerin, bazen de çocuklarına bakmakta zorlanan ailelerin sığınağıydı.
1 Ocak 1964 sabahı, Köfünye yakınlarındaki Panaya Manastırı’nda hayat olağan akışıyla sürüyordu. Köfünye’deki Kıbrıslı Türklerin “Simoni Manastırı” dediği bu küçük manastırda rahipler avluda çalışıyor, bir duvar örüyordu.
Sonra silahlı bir grup geldi.
İddialarına göre manastırın köpekleri kendi koyunlarını öldürmüştü. Olaydan
yaralı kurtulan rahip Hristos’un anlatımına göre, bu iddia başrahip tarafından reddedildi. Ancak başrahip, gerçekten bir zarar varsa bunu karşılamayı bile teklif etti.
Ama belli ki mesele koyunlar değildi.
Çünkü konuşmalar çok sürmedi.
Silahlar ateşlenmeye başladı.
Başrahip öldürüldü.
Rahipler vuruldu.
Manastırın hayvanları bile bu şiddetten kurtulamadı. Saldırıda, İki din adamı ve bir çocuk öldürüldü, dört kişi yaralandı.
Fakat bütün bu dehşetin ortasında benim aklım hep aynı yerde takılı kalıyor.
Spyridon’da…
On iki yaşındaki o çocukta…
Onun ne kaybolduğu iddia edilen koyunlarla bir ilgisi vardı ne de dışarıdaki insanların öfkesiyle.
Ne 1958’in göçleriyle, ne eski hesaplarla, ne de yetişkinlerin taşıdığı kinle…
O sadece bir çocuktu.
Belki o sabah yeni yılın ilk günü olduğu için biraz heyecanlıydı.
Belki birazdan mutfağa yardım edecekti.
Belki örülen duvara taş taşıyacaktı.
Belki de yeni bir güne uyanmıştı sadece.
Sonra silah sesleri geldi.
Ve birkaç dakika sonra artık hayatta değildi.
Bugün elimizde ona ait olduğunu bildiğimiz tek fotoğraf, çocukluğundan kalmış bir hatıra değil.
Bir okul fotoğrafı değil.
Bir aile albümünden çıkmış bir kare değil.
Elimizdeki tek fotoğraf, öldürüldüğü gün çekilmiş bir fotoğraf.
Üç cesedin arasında, en önde bir çocuk yatıyor.
Yüzü görünüyor.
Bir çocuk yüzü…
İnsan bazen kendine şu soruyu soruyor:
Bir insanın hafızada sadece ölümüyle yer etmesinden daha büyük bir trajedi var mıdır?
İşte burada durmak gerekiyor.
Çünkü bu noktadan sonra her toplum kendi ölülerini anlatmaya başlıyor. Herkes kendi acısını öne çıkarıyor. Ve çoğu zaman aynı cümle duyuluyor:
“Ama bizde de öldürülen çocuklar vardı”…
Evet, vardı.
Bu ada Türk çocukları da öldürdü, Rum çocukları da.
Ama hiçbir çocuk ölümü, başka bir çocuk ölümünü meşrulaştırmaz.
Hiçbir “ama” kelimesi, Panaya Manastırı’nda öldürülen on iki yaşındaki Spyridon’un ölümünü daha anlaşılır hâle getirmez.
Belki de bu hikâyenin en acı tarafı, bir çocuğun öldürülmüş olması kadar, onun adını yeniden bulabilmek için onlarca yıl sonra sararmış gazete kupürlerinin peşine düşmek zorunda kalmamızdır.
Çünkü bazı çocuklar iki kez kaybolur.
Önce hayattan…
Sonra hafızadan…
Ve bazen toplumlar, hatırladıklarıyla değil, unuttuklarıyla da kendilerini anlatırlar.
1 Ocak 1964 sabahı, Köfünye yakınlarındaki Panaya Manastırı’nda bir çocuk öldürüldü.
Adı Spyridon Haralambus’tu.
On iki yaşındaydı.
Bu yazı, belki biraz da unutulmaya bırakılmış bir çocuğun adını bir kez daha yüksek sesle söyleyebilmek için yazıldı.
Η ιστορία του παιδιού που δολοφονήθηκε στη
Μονή της Παναγίας
Γνωρίζετε την ιστορία του παιδιού που δολοφονήθηκε στο Μοναστήρι της Παναγίας την 1η Ιανουαρίου 1964;
Κάποιοι από εσάς ίσως με ρωτήσετε τώρα: «Καλά, εσύ γνωρίζεις για τα παιδιά που δολοφονήθηκαν στο Μαράθα, στο Αλόα και στο Σανταλάρη;»
Ναι, γνωρίζω.
Σε αυτό το νησί δεν μπορεί και δεν πρέπει να γίνεται λογιστική ανάμεσα στους θανάτους παιδιών. Ο τάφος ενός παιδιού δεν σκεπάζει και δεν πρέπει να σκεπάζει τον τάφο ενός άλλου παιδιού. Ο θάνατος ενός παιδιού δεν εξηγεί και δεν πρέπει να εξηγεί τον θάνατο ενός άλλου παιδιού.
Σήμερα, θέλω να γράψω την ιστορία εκείνου του παιδιού, του οποίου το όνομα σχεδόν χάθηκε για πολλά χρόνια.
Του παιδιού που δολοφονήθηκε στο Μοναστήρι της Παναγίας…
Όταν άρχισα να γράφω αυτές τις γραμμές, δεν ήξερα το όνομά του.
Ήξερα ότι δολοφονήθηκε.
Ήξερα ότι ζούσε σε ένα μοναστήρι.
Ήξερα ότι ήταν παιδί.
Αλλά δεν ήξερα το όνομά του.
Σκεφτείτε το…
Ένα γεγονός γίνεται πρωτοσέλιδο στις εφημερίδες. Γίνεται εργαλείο της πολιτικής ρητορικής. Επαναλαμβάνεται για χρόνια. Κι όμως, παρόλο που πρόκειται για τη δολοφονία ενός παιδιού, χρειάζεται να ψάξει κανείς παλιά αποκόμματα εφημερίδων εξήντα χρόνια μετά για να καταφέρει να βρει το όνομά του.
Τελικά, στις σελίδες της εφημερίδας Μάχη —μιας εφημερίδας γεμάτης οργή και προπαγάνδα, που εξέδιδε ο Νίκος Σαμψών— βρέθηκα μπροστά σε ένα όνομα:
Σπυρίδων Χαραλάμπους.
Ένας δώδεκα χρονών δόκιμος μοναχός.
Ένα παιδί…
Ίσως ήταν παιδί μιας φτωχής οικογένειας. Ίσως η οικογένειά του τον είχε αφήσει στο μοναστήρι για να έχει ένα πιάτο φαΐ και ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι του. Εκείνα τα χρόνια, τα μοναστήρια δεν ήταν μόνο τόποι λατρείας. Ήταν μερικές φορές καταφύγιο για τους φτωχούς, τους άστεγους ή για οικογένειες που δυσκολεύονταν να μεγαλώσουν τα παιδιά τους.
Το πρωί της 1ης Ιανουαρίου 1964, η ζωή στο Μοναστήρι της Παναγίας κοντά στην Κοφίνου κυλούσε με τους συνηθισμένους της ρυθμούς. Σε αυτό το μικρό μοναστήρι, που οι Τουρκοκύπριοι της Κοφίνου ονόμαζαν «Μοναστήρι της Σιμώνης», οι μοναχοί εργάζονταν στην αυλή, χτίζοντας έναν τοίχο.
Μετά, έφτασε μια ένοπλη ομάδα.
Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς τους, τα σκυλιά του μοναστηριού είχαν σκοτώσει τα πρόβατά τους. Όπως αφηγήθηκε αργότερα ο μοναχός Χρίστος, ο οποίος σώθηκε τραυματισμένος από την επίθεση, ο ηγούμενος αρνήθηκε αυτόν τον ισχυρισμό. Ωστόσο, προσφέρθηκε ακόμα και να αποζημιώσει τη ζημιά, αν όντως είχε συμβεί κάτι τέτοιο.
Αλλά ήταν προφανές ότι το θέμα δεν ήταν τα πρόβατα.
Γιατί οι κουβέντες δεν κράτησαν πολύ.
Τα όπλα άρχισαν να πέφτουν.
Ο ηγούμενος σκοτώθηκε.
Οι μοναχοί πυροβολήθηκαν.
Ακόμα και τα ζώα του μοναστηριού δεν γλίτωσαν από αυτή τη βία. Από την επίθεση έχασαν τη ζωή τους δύο κληρικοί και ένα παιδί, ενώ τέσσερις άνθρωποι τραυματίστηκαν.
Όμως, μέσα σε όλη αυτή τη φρίκη, ο δικός μου ο νους κολλάει συνέχεια στο ίδιο σημείο.
Στον Σπυρίδωνα…
Σε εκείνο το δώδεκα χρονών παιδί…
Αυτό δεν είχε καμία σχέση ούτε με τα πρόβατα που υποτίθεται ότι χάθηκαν, ούτε με την οργή των ανθρώπων έξω.
Ούτε με τους εκτοπισμούς του 1958, ούτε με παλιούς λογαριασμούς, ούτε με το μίσος που κουβαλούσαν οι ενήλικες…
Ήταν απλώς ένα παιδί.
Ίσως εκείνο το πρωί να ήταν λίγο ενθουσιασμένο επειδή ήταν η πρώτη μέρα του νέου έτους.
Ίσως σε λίγο θα βοηθούσε στην κουζίνα.
Ίσως θα κουβαλούσε πέτρες για τον τοίχο που χτιζόταν.
Ή ίσως, απλώς, είχε ξυπνήσει σε μια καινούργια μέρα.
Μετά ακούστηκαν οι πυροβολισμοί.
Και λίγα λεπτά αργότερα, δεν ήταν πια στη ζωή.
Σήμερα, η μόνη φωτογραφία που έχουμε και ξέρουμε ότι του ανήκει, δεν είναι μια ανάμνηση από τα παιδικά του χρόνια.
Δεν είναι μια σχολική φωτογραφία.
Δεν προέρχεται από κάποιο οικογενειακό άλμπουμ.
Η μόνη φωτογραφία που έχουμε στα χέρια μας είναι τραβηγμένη τη μέρα που δολοφονήθηκε.
Ανάμεσα σε τρία πτώματα, ένα παιδί κείτεται στην πρώτη γραμμή.
Το πρόσωπό του φαίνεται.
Ένα παιδικό πρόσωπο…
Αναρωτιέται κανείς καμιά φορά: Υπάρχει μεγαλύτερη τραγωδία για έναν άνθρωπο από το να μένει στη μνήμη μόνο μέσα από τον θάνατό του;
Εδώ είναι που πρέπει να σταθεί κανείς.
Γιατί από αυτό το σημείο και μετά, η κάθε κοινότητα αρχίζει να διηγείται τους δικούς της νεκρούς. Ο καθένας προτάσσει τον δικό του πόνο. Και τις περισσότερες φορές ακούγεται η ίδια φράση:
«Μα και σε εμάς υπήρχαν παιδιά που δολοφονήθηκαν»…
Ναι, υπήρχαν.
Αυτό το νησί σκότωσε και παιδιά Τούρκων και παιδιά Ρωμιών.
Όμως κανένας θάνατος παιδιού δεν δικαιολογεί τον θάνατο ενός άλλου παιδιού.
Καμία λέξη «αλλά» δεν κάνει τον θάνατο του δωδεκάχρονου Σπυρίδωνα στο Μοναστήρι της Παναγίας πιο κατανοητό.
Ίσως η πιο πικρή πλευρά αυτής της ιστορίας —εξίσου πικρή με τη δολοφονία του παιδιού— είναι το γεγονός ότι χρειάστηκε να κυνηγάμε κιτρινισμένα αποκόμματα εφημερίδων δεκαετίες μετά, για να ξαναβρούμε το όνομά του.
Γιατί κάποια παιδιά χάνονται δύο φορές.
Πρώτα από τη ζωή…
Και μετά από τη μνήμη…
Και μερικές φορές, οι κοινωνίες δεν χαρακτηρίζονται από αυτά που θυμούνται, αλλά από εκείνα που επιλέγουν να ξεχάσουν.
Το πρωί της 1ης Ιανουαρίου 1964, ένα παιδί δολοφονήθηκε στο Μοναστήρι της Παναγίας κοντά στην Κοφίνου.
Το όνομά του ήταν Σπυρίδων Χαραλάμπους.
Ήταν δώδεκα χρονών.
Αυτό το κείμενο γράφτηκε, ίσως, για να μπορέσουμε να προφέρουμε άλλη μια φορά φωναχτά το όνομα ενός παιδιού που αφέθηκε στη λήθη.
