Kıbrıs, dünyanın en eski şarap üretim merkezlerinden biridir. Bağcılık ve şarap üretimi adada en erken dönemlerden itibaren bilinmekteydi. Bu durum, Kıbrıs Klasik Dönemi’ne ait epigrafik buluntularla ve Antik Çağ’ın coğrafyacı, şair, yazar ve filozoflarının metinleriyle doğrulanmaktadır. Aynı şekilde farklı dönemlerde adayı ziyaret eden seyyahların anlatıları da Kıbrıs şaraplarının ününü, niteliğini ve ekonomik değerini ortaya koymaktadır.
Şarap, Kıbrıs tarihinde yalnızca bir tarım ürünü değil; ekonomik, kültürel ve sembolik değeri olan bir mirastır. Mitler, gelenekler, arkeolojik buluntular ve yazılı kaynaklar bu sürekliliği açık biçimde göstermektedir.
Antik Tanıklıklar: “Şarabı Bol Ada”
Antik coğrafyacı Strabon, Kıbrıs’ı “şarabı bol” bir ülke olarak niteler. Romalı doğa tarihçisi Yaşlı Plinius ise, Kıbrıs şarabını diğer şaraplardan üstün sayar.
Ptolemaïs Piskoposu Synesios, Kıbrıs şarabını “son derece zarif, ince” olarak tanımlar. “Palatin Antolojisi”ndeki bir epigramda ise Kıbrıs şarabı, kutsal ayinlerde kullanılan şarapla özdeşleştirilerek “Kıbrıs nektarı” şeklinde anılır.
MÖ 3. yüzyıla ait ve Baf’ta yapılan kazılarda ortaya çıkarılan sikkeler üzerindeki üzüm asması tasvirleri, şarabın ada ekonomisi ve kimliği içindeki yerini somutlaştırmaktadır.
Şarap kültü aynı zamanda dinsel ve mitolojik bağlamda da güçlüdür. Dionysos kültünün adadaki yaygınlığı, hem yazılı kaynaklarda hem de arkeolojik verilerde açıkça görülür. Marion kentinden ele geçen bir kylix üzerindeki “χαῖρε καί πίει εὖ” (Sevin ve iyi iç) ifadesi, şarabın gündelik ve törensel yaşamın merkezinde yer aldığını gösterir.
Bu kültürel sürekliliğin en çarpıcı örneklerinden biri, Dionysos Evi mozaikleridir. Baf’ın Aşağı kesimindeki bu Roma dönemi yapısında yer alan hasat sahneleri ve “ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΟΙΝΟΝ ΠΙΟΝΤΕΣ” (Şarabı ilk içenler) yazıtı, üretim ve tüketim kültürünün görsel bir anlatımıdır.
Bizans Dönemi: Süreklilik ve Terk Edilen Bağlar
Roma sonrası döneme dair bilgiler sınırlı olsa da, şarabın Bizans döneminde de değerli ve gelir getirici bir ürün olduğu açıktır.
1194 yılında Aziz Neofitos’un kaleme aldığı “Περί τῶν κατά χώραν Κύπρον σκαιῶν” (Kıbrıs ülkesinde meydana gelen felaketler hakkında) başlıklı mektup, adanın halkının zorunlu göçünü anlatırken terk edilen bağlardan söz eder. Bu anlatım, şarabın yalnızca ekonomik değil, yaşamın doğal bir parçası olduğunu göstermektedir.
Ada 1191’de Aslan Yürekli Richard tarafından ele geçirildikten sonra Kudüs Aziz Yuhanna Şövalyeleri, Kıbrıs’ın geleneksel kırmızı tatlı şarabını benimsemiş ve ona “Komandarya” adını vermiştir. Komandarya, böylece Orta Çağ Avrupa’sında tanınan bir marka haline gelmiştir.
Orta Çağ ve Erken Modern Dönem Seyyahlarının Tanıklıkları
Frank döneminden itibaren Kıbrıs şaraplarına ilişkin kayıtlar çoğalır. 15.–18. yüzyıllar arasında adayı ziyaret eden Avrupalı seyyahlar, şarapların gücünü, olgunlaştırılma süresini, tatlılığını ve bolluğunu özellikle vurgular.
1211’de adaya gelen W. von Oldenburg, Kıbrıs’ın verimliliğinden ve güçlü şaraplarından söz eder. Şarapların yoğunluğunu, balın ekmekle yenmesine benzetir. Leymosun-Limasol yakınlarında bulunan ve seyyahların “Engaddi” olarak adlandırdığı bağlık bölgelerden bahseder; bu şarapları tatlı ve seçkin olarak niteler.
1333’te W. von Boldensele de Limassol çevresindeki Engaddia bağlarından söz eder. 1350’de L. von Suchen, Kıbrıs şaraplarının dağlık bölgelerde üretildiğini, toprak küplerde 4, 6 veya 9 yıl bekletildiğini ve zamanla renk değiştirdiğini belirtir. Şarabın 1 ölçü şarap, 9 ölçü su oranında karıştırılarak içildiğini kaydeder.
Diğer seyyahlar (de Verona, van Bruyn) da sulandırma geleneğini doğrular; ancak oranların daha düşük olduğunu ifade eder. Suchen, şarabın son derece güçlü olduğunu, bir fıçı içilse bile sarhoş etmeyebileceğini fakat iç organları yakacak kadar kuvvetli olduğunu yazar.
1576’da adayı ziyaret eden T. Porcacchi, Kıbrıs şaraplarını “son derece tatlı ve sağlıklı” olarak niteler. 80 yıllık ve daha eski şaraplardan söz eder.
1683’te gelen Danimarkalı C. van Bruyn, 30 yıllık şarap içtiğini ve 100 yıllık şarapların bulunduğunu aktarır. Bu şarapların evlenen çocuklara miras olarak verildiğini belirtir. Kırmızı ve beyaz türlerin her ikisinin de son derece güçlü olduğunu, genellikle iki katı suyla karıştırıldığını yazar. Ona göre dünyada Kıbrıs şarabından daha güçlü bir şarap yoktur.
Doğu ve Avrupa’da Ün
Kıbrıs şarabı yalnızca yerel bir üretim değil, uluslararası bir ticaret ürünüydü.
Venedikliler, Venedik egemenliği döneminde büyük miktarlarda Kıbrıs şarabı ithal etti. Ragusa (bugünkü Dubrovnik) da önemli ithalat merkezlerinden biriydi.
1765 yılında Ragusa Cumhuriyeti Senatosu’nun aldığı bir karar, şehirde yabancı şarapların dökülmesini; yalnızca Kıbrıs şarabının istisna tutulmasını öngörüyordu. Bu karar, Kıbrıs şarabının kalite ve prestij göstergesi olarak ayrı bir konumda bulunduğunu kanıtlar.
Arkeolojik Bellek: Hubbard Amforası
MÖ 8. yüzyıla tarihlenen ve İki Renkli Boyalı seramik grubuna ait “Hubbard” amforası, şarap kültürünün arkeolojik belleğini temsil eder. Mağusa bölgesindeki Platani köyünden gelen bu eser, adını Kıbrıs Müzesi’ne bağışlayan kişiden alır.
Amfora üzerindeki iki sahne, Kıbrıs kültürünün iki temel unsurunu yansıtır: şarap içme ve eğlence.
Bir yüzünde tahtta oturan bir kadın, önünde kaplar bulunan bir masa ve kamışla içme sahnesi betimlenir. İkinci bir kadın testiler taşır. Bir sfenks ve boğa protomu gibi figürler, ritüel ve sembolik anlamlar taşır; sahne Mısır etkisini yansıtır.
Diğer yüzünde dört dansçı ve ortada bir kithara çalan müzisyen yer alır. Müzik ve dans, antik Kıbrıs’taki hem kutsal hem gündelik yaşamın ayrılmaz parçasıdır.
Sonuç: Bir Ürün Değil, Süreklilik
Kıbrıs’ta şarap, yalnızca tarımsal bir üretim değil; tarihsel sürekliliğin, ticaret ağlarının, dini ritüellerin ve kültürel kimliğin parçasıdır.
Antik yazarlardan Bizans keşişlerine, Orta Çağ şövalyelerinden Avrupalı seyyahlara ve arkeolojik buluntulara kadar uzanan tanıklıklar, Kıbrıs şarabının ada belleğinde merkezi bir yer tuttuğunu göstermektedir.
