KKTC meclisi neden bir mücadele alanı değildir?
Üçüncü Bölüm: KKTC’nin milli rutini
Dr. Mustafa Billur
Bu yazı altı bölümlük bir dizinin üçüncü bölümüdür. Geçen hafta Federe Devlet yıllarını (1975–1983) okudunuz: müzakerenin ortasında ilan edilen devleti, “ÇOK GİZLİ” nüfus yönetmeliğini, on bir yıl bütçeye yazılan Yardım Heyeti vizesini, 1981’de seçmenin verdiği çoğunluğa Ankara’nın vermediği vizeyi ve KKTC’nin doğum belgesindeki solun imzasını. Bu hafta yeni devletin ilk on iki yılındayız, 1984’ten 1996’ya: Elçiliğin kurdurduğu parti, TKP’nin evet, CTP’nin hayır dediği Anayasa, Türkiye’nin onaylamadığı partilere kapanan Meclis, Ankara’da ölen bir oğul, 1990 seçiminde köy köy gezen Elçilik ve seçimden önce dağıtılan beş bin yurttaşlık, Özel Harp Dairesi’nin kendi ağzından itirafı, Ankara’nın emriyle yapılan bir erken seçim, Meclis’in kendi eliyle Türkiye’ye bağladığı dışişleri ve savunma, Rum malına şerhsiz tapuyu çıkaran ve bundan gurur duyan sol, kolordu komutanının kovduğu hükümet ve Kutlu Adalı’nın öldürüldüğü yıl.
KKTC’nin milli rutini, birinci kısım: 1984–1996
1984. Yeni devletin Kurucu Meclisi’nde ilk tartışmalardan biri, Türkiye’den gelenlerin partisini kimin kurduğuydu. 9 Şubat 1984’te Özker Özgür kürsüden “bu konuya T.C. Elçiliğinin de adı karışmıştır” dedi ve Türkiye kökenli üyelerin başına geleni aktardı: “Eğer bu partiye girmezseniz, sizi geri Türkiye’ye göndeririz diye, baskı altındadır Türkiye kökenliler.” O partinin başkanı, Turizm ve Sosyal Yardım Bakanı Aytaç Beşeşler, aynı oturumda baskı iddiasını reddetti ve reddederken itiraf etti: “Sadece Sayın Büyükelçi şunu söylemiştir: Parti kurun dememiştir arkadaşları toplayıp, birleşin demiştir.” (1). Büyükelçi parti kurun dememiş, birleşin demiş… Beşeşler aynı konuşmada kendisine karşı çıkanların 26 Ocak 1984 tarihli bildirisini de okudu; bildiri, Büyükelçilik’te Türkiye kökenlilerle toplantı yapılıp “Türkiyeliler bir partide toplansınlar” emrinin verildiğini yazıyor ve şöyle bitiyordu: “Elçi bir Genel Vali gibi davranmaktadır. Elçilik iç siyasal formüllerin pişirilip kotarıldığı merkezdir.” (2). Genel vali; 1984’te, Kurucu Meclis kürsüsünde…
1985. Kurucu Meclis 12 Mart’ta Anayasa’yı ad okunarak oyladı: “63 kabul, 6 ret”. Ret oyları CTP sıralarındandı: Hüseyin Celal, Fadıl Çağda, Arif Hasan Tahsin, Özker Özgür, Naci Talat Usar, Ergün Vehbi. TKP kabul dedi; sözcüsü İsmail Bozkurt gerekçeyi kürsüden okudu: “Halk iradesinin egemen olmadığı bir olağanüstü dönem” yaşıyoruz, “Bu olağanüstü dönemden bir an önce kurtulmak” için “bu Anayasaya evet diyeceğiz.” Tutanağın kaydı: “(TKP ve CTP Grubu üyeleri hariç, diğer tüm üyeler ayakta alkışlarlar.)” (1). Evet deyip alkışlamayan bir parti: TDP’nin atası bu anayasaya olağanüstü dönemden çıkış diye oy verdi. Dünya ise bu anayasaya adını bir yıl önce koymuştu: BM Güvenlik Konseyi’nin 1984 tarihli 550 sayılı kararı, Türkiye ile KKTC arasında “büyükelçi atanması”nı ve planlanan “anayasa referandumu” ile “seçimler”i “ayrılıkçı eylemler” diye nitelemişti (3).
Referandumda, bir hesaba göre, kayıtlı seçmenin yalnız yüzde 54’ü evet dedi (4); Yunan tarihçi Pavlos Tzermias’a göre çekimserlik yüzde 22’ydi ve çoğunluk “belki de iskân edilen anakara Türklerinin oyu olmadan sağlanamazdı” (5). Aynı günlerde masadaki haritanın kalemi de başka eldeydi: Kızılyürek’in yazdığına göre Rauf Denktaş, Reagan’ın sözünü taşıyan Kenan Evren’in “uyarıları karşısında esnemek zorunda” kaldı ve toprakta yüzde otuzun altına indi (6). Kurucu Meclis anayasayı oyluyordu; haritayı Ankara’da bir general çiziyordu. Üç hafta sonra, 6 Nisan’da, aynı Meclis Seçim Yasası’na yüzde sekiz barajını koydu: kırk evet, yirmi hayır (1). Arif Hasan Tahsin: “Türkiye’nin onaylamadığı görüşteki siyasal partilerin ve kişilerin Meclis’e girmeleri böyle önlendi.” (7). Aynı Anayasa polisi geçici onuncu maddeyle askere bağladı (8). Aynı Anayasa’nın Geçici 1. maddesi bir de takvim koydu: Rumca konuşan Kıbrıslıların geride bıraktığı mallar üzerindeki “mülkiyet hakkı devir işlemleri en geç beş yıl içinde tamamlanır” (9). Ganimete tapu verme emri 1985’te anayasaya yazıldı; süre Mayıs 1990’da doldu (10). Emri on yıl sonra kimin yerine getirdiğini aşağıda okuyacaksınız… Geçicilik kırk bir yıldır sürüyor; polis bugün de Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı’na, yani Türk Silahlı Kuvvetleri’nden gelen bir generale; fiilen Ankara’ya, yani Recep Tayyip Erdoğan’a bağlı (11). İşgal altındaki Kuzey Kıbrıs’ta egemenlik kayıtsız şartsız Türkiye’nindir… Anayasa’nın başlangıcı da bunu teyit ediyor: Kurucu Meclis’in onayladığı metin halkı “Büyük Türk Ulusunun ayrılmaz bir parçası bulunan… Kıbrıs Türk halkı” diye tanımlıyor; Ahmet Cavit An bu tanımın uluslararası hukukta ulusal azınlık tanımıyla eş olduğunu yazıyor (12). Kendi anayasamızda kendimizi bir başka ulusun parçası olarak tanımladık; bir devlet anayasası, bir azınlık beyannamesi gibi başlıyor. Ankara bu anayasayı ne için istiyordu? Bülent Ecevit 9 Şubat 1984’te Lefkoşa’da, Saray Hotel’in balkonundan, Kıbrıs tarihinin en kalabalık mitinglerinden birinde söyledi: Kuzey Kıbrıs’ın işgal altında bulunmadığının “en belirgin kanıtlarından biri Kuzey Kıbrıs’taki canlı, gerçek ve geniş demokrasidir.” (13). Demokrasi, Ankara’nın işgalci olmadığının kanıtı olarak gerekiyordu; vitrinin ne işe yaradığını vitrini kuran söylüyordu. Ertesi gün, Lefkoşa’da gazetecilere verdiği konferansta genel bir ilke olarak şunu söyledi: “yalnızca çok partiyle, seçimle ve parlamentoyla da demokrasi olamaz. Nitekim dikta rejimiyle yönetilen ülkelerden birçoğunda, görüntü olarak, değişik partiler vardır… Birkaç yılda bir seçim de yapılır… Parlamento da vardır… Ama demokrasi yoktur.” (13). Bu cümleyi Türkiye’yi düşünerek söyledi; ben Kıbrıs için alıyorum, çünkü bir gün önce balkondan övdüğü demokrasinin tarifi tam olarak budur. Anayasa’nın oylandığı günlerde, 11 Şubat 1985’te, Arif Hasan Tahsin Kurucu Meclis kürsüsünden on yılın bilançosunu okudu: 1976’da “Geceleyin vapurdan inen kimseler sandığa gidip oy kullanmış”; 1981’e giderken “Meclisteki parti yetkilileri Ankara’ya çağrılmış, seçimlere yön verilmek istenmiştir”; ve hükümetin nerede kurulduğu: “halk bizi seçiyor, hükümet kuramıyoruz. Hükümet kurmamıza müdahale ediliyor”; “burdan hükümet, halkın seçtiği hükümet değil, Elçinin istediği hükümet kurulacak”; ve bunun doğal sonucu: “Buyurun bir vali tayin edin.” Seçimin ne işe yaradığını da aynı konuşmada söyledi: “önümüze bir oyun serildi. Seçin seçilin, birbirinizle kavga edin. Yani bir nevi İngiliz’in işçilere futbol oynatması gibi” […] “Bu topun peşinde koştururken […] baktık ki vatandaşlık da elden gitti.” (1). 1985’te bir sendikacı milletvekili Meclis’i futbol sahası diye tarif ediyor; kırk bir yıl sonra aynı sahaya “mücadele alanı” deniyor. Aynı Kurucu Meclis’te Raif Denktaş, Vatandaşlık Yasası görüşülürken, seçmen sayısı yine anormal artarsa dünya basınını çağırıp “bu seçim maskaralıktır, Türkiye’den getirilmiş, ithal edilmiş seçmenlerle bu oyun oynanmaktadır diyeceğiz” dedi (1). Artış oldu; basın çağrılmadı. Neden mi? Devam edelim…
1985 (Aralık). Anayasa 5 Mayıs’ta, “Cumhurbaşkanlığı” 9 Haziran’da, Meclis 23 Haziran’da oylandı; kırk dokuz günde seçmen sayısı 3.314 arttı. Türk dış politikasının akademik derlemesi sonucu yazıyor: “Seçimlerden hemen önce Türkiye’den gelenlere verilen vatandaşlığın seçmen yapısında meydana getirdiği değişiklik UBP’nin yeniden hükümeti kurmasına olanak sağladı.” (14). Dünya basınını çağıracak adamın başına ne geldiğine bakalım. 6 Aralık 1985’te Ankara’da bir sıkıyönetim mahkemesinde MİT’in bir kaçakçıya ait sorgu videosu izletildi; videoda Raif Denktaş’ın adı eroin sevkiyatıyla yan yana geçiyordu ve ertesi gün Hürriyet’in manşetindeydi (15, 16). Babası bunu sonradan “Türk istihbaratının bir kesimi”ne bağladı (16). Üç hafta sonra, ders verdiği Yüksek Teknoloji Enstitüsü’nden (DAÜ’nün öncülü) dönerken aracı askerî bir araçla çarpıştı; askerî uçakla Ankara’ya götürüldü, 26 Aralık’ta orada öldü. O askeri aracı süren kimdi biliyor musunuz? Ben de bilmiyorum… Kazayı kaza sayan, babası dahil, neredeyse kimse kalmadı. Rauf Denktaş 2004’te, kazaya dair hâlâ şüphesi olup olmadığı sorulduğunda, şunu dedi: “Düşünmek bile istemiyorum.” (17). Kız kardeşi Ender Denktaş Vangöl yıllar sonra yazdı: “Ben hiç bir zaman kaza olduğuna inanmadım.” (15). Dünya basınını çağıracak adam, ne hikmetse Ankara’da öldü…
1985–1986. 1985 seçiminden sonra TKP, UBP ile hükümete girdi. Ankara’nın ekonomi paketini reddedince Başbakan Turgut Özal’ın cevabı geldi: “Siz özümseyemezseniz özümseyecek bulunur” (8). Dodd’un yazdığına göre bütçenin yaklaşık yüzde kırkı Ankara’dan geliyordu ve Özal bu katkıyı kesmeyi önerdi; koalisyon o tehditle dağıldı (4). Aralık 1986’da imzalanan Ekonomik İşbirliği Protokolü’ne TKP ile CTP “Türkiye’yle bütünleşmek anlamına gelen” kararlar dedi (14). Bu cümleyi aklınızda tutun; aynı partiler yirmi yıl sonra aynı türden protokollerin altına imza atacak… YDP’yi Başbakan Derviş Eroğlu’nun kendisi tarif etti: “Yeni Doğuş Partisi kurduruldu. Kurulmadı, kurduruldu.” (18). Aynı derleme amacını da yazıyor: “Kıbrıs politikasına doğrudan müdahale edebilmek amacıyla, Türkiye’den göç edenleri içeren Yeniden Doğuş Partisi (YDP) kurduruldu.” (14). Türkiye’den gelenlerin partisini Elçilik kurdurdu, koalisyonu Elçilik yıktı, TKP evine gönderildi. 1986 baharında Türkiye’de bir sempozyumun kapanışında Pantürkçü bir profesör şunu sordu: “Misak-ı Milli dışındaki topraklarda gözümüz yoktur, diyorlar. Bu yanlıştır… O halde Türk Ordusu Kıbrıs’ta ne arıyor?” Cevap tek cümle: “gerçek niyetimizi önce biz bilmeliyiz.” (19).
1986–1987. Bugün Meclis’i mücadele alanı sayan partilerden birinin o yıllardaki genel sekreteri Naci Talat Usar’dı; Yenidüzen’deki köşesinde Meclis’i nasıl gördüğünü yazdı. 4 Kasım 1986: Egemenliği fiilen elinde tutan güç “halkın temsilcilerinin toplandığı Meclis” değildir; “İktidar, Meclis dışında başka ellerdedir, bunu da bilmeyen yoktur.” 19 Şubat 1987, Ekonomik İşbirliği Protokolü için: “Hiç olmazsa konuyu Meclis’te tartışalım” dedik, hükümet “felikfelik kaçtı”. 7 Temmuz 1987: “Kıbrıs Türk toplumu egemen midir, kendi evinin efendisi midir?”; elektriğe ve suya ne ödeneceğini bile Özal’ın uzmanları söyleyecek, “parayı veren düdüğü çalar” hatırlatılacak, “polisin bile senin emrinde olmayacak”. 25 Kasım 1987: “KKTC’nin egemen bir devlet olmadığı” gerçeği “yaşamın her anında ve alanında” ortaya çıkıyor (20). Bunları yazan adam partisinin genel sekreteriydi ve Meclis’teydi. Soru bana ait: İktidarın Meclis dışında olduğunu bilen bir parti kırk yıl boyunca neden Meclis’e girdi? Cevabı kendileri vermediler; ama bu sicil onları ele veriyor…
1988–1990. Yorgos Vasiliu 1988’de seçildi, Ağustos’ta Cenevre’de Rauf Denktaş’la buluştu, Eylül’de görüşmeler başladı; Denktaş artık “kendi imzaladığı üst düzey anlaşmalarını bağlayıcı saymıyor ve federal değil, konfederal bir yapı istediğini açıkça” ortaya koyuyordu (21). Büyükelçi (Vali) Ertuğrul Kumcuoğlu CTP yönetimine Ankara’nın şartını okudu: “CTP politikalarını revize ederse iktidara gelebilirmiş.” (18). O yılın nüfus bilançosunu Yenidüzen 6 Mart 1989’da yazdı; Tzermias’ın aktardığına göre 125 bin Türkçe konuşan Kıbrıslıdan 25 bini katlanılmaz koşullar yüzünden Avustralya’ya ya da Britanya’ya göçmüş, Ankara 50 binden fazla Anadoluluyu adaya yerleştirmişti; askerler de sayılınca Türkiye’den gelenler nüfusun yarısıydı (5). Özker Özgür 5 Haziran 1989’da yazdı: “Asimilasyonda çoğunluk azınlığı özümler. Bizde ise Kıbrıslı Türkler özümlenmekte, göçe zorlanarak yerleri Türkiyeli Türklerle doldurulmaktadır. Toplum değiştirilmekte, yok edilmektedir.” Hasgüler’in yazdığına göre yazının hemen ardından Türkiye pasaportu geri alındı; “Türkiye’ye vize ile girmeye başlayan ilk Türk oldu!” (2). Aynı haziranda Özgür Büyükelçi’ye vali dedi; Meclis ne yaptı? 14 Haziran 1989’daki olağanüstü birleşimde Milli Eğitim Bakanı Eşber Serakıncı, Büyükelçi’ye gönderilen, Özgür’ü kınayıp Anavatan’a bağlılık bildiren telgrafları kürsüden okudu; Başbakan Derviş Eroğlu muhalefetin tepkisini “derhal Büyükelçi Kumcuoğlu KKTC’nin İçişlerine müdahale etmiştir oldu adı” diye özetleyip reddetti (10). Seçim yaklaşırken ne olduğunu Alpay Durduran 27 Şubat 1990’da kürsüden anlattı: Ocak 1989’da “dizdiler sıraya partileri, karşıda talimatlar verdiler” ve Büyükelçi şunu söyledi: “bu talimatlar Ankara’dan geldi, size bunu söylüyorum, eğer buna uymazsanız rapor edeceğim” (10). Seçimden önce, Özgür’ün aktardığına göre, “Elçilik mensupları Türkiyeli göçmenlerin köylerini tek tek gezerek Denktaş’tan yana propaganda yapmışlardır.” Seçimden sonra Güvenlik Kuvvetleri Komutanı söylüyor: “Seçimden önce 5.000 yeni yurttaşlık verdik” (18). Köyleri gezen Elçiliğin başındaki adam bunu yıllar sonra inkâr etmedi, usulü anlattı: Ankara’nın “Denktaş’ı ve Denktaş’ın gösterdiği siyasi partiyi destekler tutum içinde olması normaldir. Gizlisi saklısı yok bunun.” Ve: “Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde de genel seçmen tabanına Türkiye’nin tercihinin, örneğin Sayın Denktaş’tan yana olduğu mesajı verilir; özellikle Türkiyeli göçmenlere gidilir, ‘Oyunuzu Denktaş Bey’e verin’ denir.” O pasaportun iptalini aynı adam başka bir gerekçeyle, vali sözüyle anlattı: “Sonuçta, tepki olarak biz rahmetli Özgür’ün Türk pasaportunu iptal ettik.” (22). Bir Kıbrıslı parti başkanı Türkiye’nin elçisine vali dedi; Türkiye onun pasaportunu iptal etti; vali kelimesinin doğruluğunu böyle kanıtladı. Komutanın itirafını kırk yıllık seri doğruluyor; PRIO’nun 2017 raporuna göre vatandaşlık verilen kişi sayısı seçim yıllarında gözle görülür biçimde artıyor (23). Avrupa Konseyi raportörü Alfonso Cuco 1992’de aynı şeyi resmi kayda geçirdi: En ciddi sorun, Türkiye’den getirilenlerin “büyük bir kolaylıkla vatandaş yapılarak siyasal haklara kavuşturulması”ydı (24). 26 Mayıs 1990’da yapılan nüfus sayımında nüfus 173.224’e ulaşmıştı; nereden geldiklerini neden açıklamadıklarını Rauf Denktaş üç yıl sonra söyledi, Yenidüzen, 23 Temmuz 1993: “Açıklarsak, kimin nereden geldiği anlaşılırdı” (19).
1990. Seçime nasıl girildiğini de not edelim: CTP ile TKP 1990’da, Elçiliğin altı yıl önce kurdurduğu Yeni Doğuş Partisi’yle aynı listedeydi, Demokratik Mücadele Partisi (DMP) çatısı altında; Kızılyürek’in sözüyle “çözüm perspektifi içermeyen bir ittifak” (21). DMP iktidara gelebilmek için, yerleşimcilere tapu taahhütleriyle köyleri geziyordu. Fakat buna rağmen aldıkları sonucu beğenmeyen muhalefet Meclis’i boykot etti; bu Türkiye’ye karşı yapılan ilk açık sivil itaatsizlikti (21). Meclis’te son da oldu. Rauf Denktaş’ın cevabı “Kendilerine verilen görevi sokakta değil, parlamentoda yapsınlar, hükümeti ve devleti gayrı meşru ilan etmesinler” oldu. Özker Özgür’ün sorusu bugün de cevapsız: “Görevi veren kimdir?” CTP ile TKP’nin o günkü ortak cümlesi: “Biz böyle bir Meclis’te figüranlık yapmayacağız.” (18). Meclis mücadele alanıdır tezinin 1990’daki sahibi Rauf Denktaş’tı; TDP’nin atası o Meclis’e figüranlık diyordu. Figüranlık dedikleri yere nasıl döndüklerini de kayıtlar yazıyor. Boykot UBP’ye yaradı; ara seçimde boşalan on iki sandalyenin on birini UBP aldı ve “50 kişilik mecliste 46 milletvekili bulunduruyordu. Böylece, fiilen ‘tek partili’ döneme girilmiş oldu.” (21). Tutanaklar sayıyı kırk beş diye veriyor (10); fark önemsiz. Türk dış politikasının derlemesi aynı tabloya başka bir ad veriyor: “yürütmenin yasamaya tam anlamıyla egemen olduğu sağlıksız bir yapı” (14). Öğretmen sendikası 1988’de kendi hükmünü oybirliğiyle karara yazmıştı: “Dıştan ithal edilen taşıma oylarla 1976’dan başlayarak Kıbrıs Türkü’nün iradesinin saptırıldığı artık bütün dünyaca bilinen bir gerçektir.” Başkanı Afşaroğlu’nun sloganı iki kelimeydi, “ÖNCE EGEMENLİK SONRA SEÇİM”; gerekçesi tek cümle: “salt erken seçimle, farklı bir meclis aritmetiği çıkacak değildir” (25). 1988’de bir sendika bugün benim söylediğimi söylemişti; aradan otuz sekiz yıl ve dokuz seçim geçti, aritmetik değişmedi. Boykotun sonunu da yaşayanlar anlattı. Mustafa Akıncı: “Boykot kararını verdiğimizde en az 5 bin kişi vardı”; aynı listeden seçilen Yeni Doğuş Partili dört vekil “meclise gireceğiz dediler”, on iki vekilin üyeliği düşürüldü; yürüyüşler her seferinde küçüldü, Lefke’de “arkamıza baktığımızda 50 kişiydik” (26). Boykot Meclis’i sarstı, boykotu partinin kendi dayanıksızlığı bitirdi. 1985’te Anayasa’ya ret oyu veren Ergün Vehbi 22 Ocak 1991’de kürsüdeydi: “Evet, Meclisi boykot yanlıştı. Yanlış olduğu için de ben kararımı kendim verdim ve Meclise girdim.” (10). Boykot geçiciydi; 1983’teki imza kalıcı… O yılın bayram törenlerine Ankara’dan bakan bir göz daha var. Özel Harp’in eski başkanı Kemal Yamak, Özal’ın danışmanı olarak Denktaş’ı Ankara’da karşılayıp uğurluyordu; nedenini yazdı: “Bizim tanıdığımız Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin ‘cumhurbaşkanı’ olduğunun gösterilmesinin faydalarına ve hatta zaruretine inanıyordum. Bu şekilde bir görüntü vermenin ve göstermenin, hem anayurtta hem de Kıbrıs’ta sağlanması gerekiyordu.” Bayram tören aracında Denktaş’ın bir yanında Türkiye Büyükelçisi, öbür yanında Barış Kuvvetleri Komutanı duruyordu; Yamak bunun değiştirilmesini sağladı, çünkü görüntü bozuluyordu (27). Görüntü vermek: 1990’da devletin ne olduğunu Ankara’daki bir general tek kelimeyle yazdı…
1990 (Aralık). Aynı yılın sonunda, Ankara’da, bu dizinin en eski sorusuna cevap verildi: 1963’ten 1974’e kadar adada direnişi kim örgütledi? Özel Harp Dairesi Başkanı Kemal Yılmaz, Cumhuriyet gazetesinin 4 Aralık 1990 tarihli haberine göre, dairenin görev aldığı alanları sayarken “1963 ile 1974 yılları arasında Kıbrıs’taki mukavemet hareketinin örgütlenmesini de” saydı (28). Daire kendisi söyledi. Bir hafta önce bir Kıbrıslı yazar aynı şeyi başka sözlerle yazmıştı (Kıbrıs, 27 Kasım 1990): “Türk devleti ve Türk Genel Kurmayı Türk ulusunun yüce çıkarları neyi gerekli kılıyorsa, 1958’lerden beri Kıbrıs konusunda onu yaptı… Keşke daha fazlasını yazabilseydim.” (28). Daha fazlasını o yazmadı ama yapılanların bedelini hepimiz ödedik…
1991–1993. Burada bir nüans borçluyum. Ankara her zaman Rauf Denktaş’tan daha katı değildi. Kutlu Adalı 1991’de yazdı: BM toprak ve göçmenler konusunda ödün istediğinde “Ankara olaya olumlu baktığında, hatta istenen haritayı 29 Mart 1991 günü sunmaya hazırlandığında Denktaş istifa tehdidiyle bunu önlememiş miydi?” Bir yıl sonra, 5 Aralık 1992: “Denktaş’ın Lefkoşa’daki Silihtar Köşkü’nden Türkiye’nin dış politikasını yönetme ve yönlendirme heveslerine dur deme zamanı gelmiştir.” (29). Yani iradenin kimde olduğu sorusunun cevabı bazen Ankara, bazen Silihtar Köşkü’ydü; ama hiçbir zaman sandık değildi. Köşkün muhalefete karşı araçları da yerindeydi. 11 Kasım 1992 sabahı Yeni Kıbrıs Partisi’nin Lefkoşa’daki binası taranmıştı; Adalı’nın kaydettiği gerekçe: “Kıbrıs milli davadır, milli görüşü savunmayanlar yok edilecektir.” (29). Cumhuriyet’in Rumca konuşan Kıbrıslılardan daha önce bizim bayrak kavgamızla yıkıldığını yazan adam, dört yıl sonra evinin önünde vurulacaktı. Seçimin takvimini kimin tuttuğunu da bir dış göz yazdı. Tzermias’a göre 12 Aralık 1993’teki erken seçim yeni bir seçim yasasıyla “Ankara’nın emriyle” yapıldı; UBP yüzde otuzun altına düştü, Denktaş’ın yanında durduğu DP ile CTP koalisyon kurdu, Özker Özgür başbakan yardımcısı oldu (5).
1994 (Mart). Hükümete giren CTP’nin ilk aylarından bir tutanak. 8 Mart 1994’te DP–CTP hükümetinin İskân, Topraklandırma ve Eşdeğer Mal (İTEM) Yasası’nı değiştiren tasarısı, Rumca konuşan Kıbrıslıların geride kalan mallarının dağıtımını düzenleyen yasanın değişikliği, Genel Kurul’a geldi. Komite raporu okundu, kimse söz istemedi; on üç madde ve bir geçici madde tek tek oylandı, her birinde aynı iki cümle tutanağa geçti: “söz isteyen var mı?… Yoktur” ve “Oybirliğiyle kabul edilmiştir” (10). Hükümetteki sol ve muhalefetteki sağ, ganimet yasasının değişikliğinde tek bir itiraz cümlesi bile kurmadı. Mehmet Ali Talat dört yıl sonra, Aziz Şah’ın aktardığına göre 2 Aralık 1998’de bir radyo programında, yasayı sahiplendi: “Kaldı ki bu vatandaşlarımız için İTEM Yasası’nı biz yaptık” (30). Mehmet Ali Talat’ın sahiplendiği yasadaki asıl değişiklik bir yıl sonra gelecekti…
1994. Bülent Ecevit, KKTC’nin dış ilişkilerde ve savunmada Türkiye’ye bağlanacağı bir “Özerklik Antlaşması” önermişti; Avrupa Birliği Korfu Zirvesi’nde Kıbrıs’ı genişleme programına alınca “KKTC Ecevit’in önerilerinin yaşama geçirilmesi için gerekli alt yapı hazırlıklarını başlattı. KKTC Meclisi, 29 Ağustos 1994’te 47 sayılı kararıyla yeni politikasını açıkladı.” Kararın maddelerinden biri, Rumca konuşan taraf ile Yunanistan arasındaki askerî önlemlere denk önlemlerin “KKTC ile Türkiye arasında dışişleri, savunma ve güvenlik alanlarında yapılacak antlaşmalarla alınması kaçınılmaz bir zorunluluktur” diyordu (14). Dışişleri, savunma, güvenlik. Bir devletin egemenliğini tarif eden üç alan, Meclis kararıyla Türkiye’yle yapılacak antlaşmalara bağlandı; ve buna zorunluluk denildi. Aynı karar Türkiye ile “ekonomik entegrasyonun tamamlanması”nı istedi ve Meclis’in “federasyonu tek çözüm şekli olarak gören” eski kararlarını yürürlükten kaldırdı (14). Federasyonu rafa kaldıran Rumca konuşan taraf değil, CTP’nin hükümette olduğu bir yazda bizzat bizim Meclis’imizdi. Adil olayım: Metni UBP ile DP yazdı; komitede CTP’li Hüseyin Celal ve Ömer Kalyoncu ile TKP’li Mustafa Akıncı karşı oy verdi, Akıncı gerekçesini de yazdırdı: Karar, “KKTC’nin bağımsız kimliğini güçlendirmek yerine, bağımlılığını artıracak unsurlara da yer verilmektedir” (10). UBP’li Derviş Eroğlu altı gün önce kürsüden söz vermişti: Türkiye ile “savunma birliği” dahil her anlaşma “gelsin Meclise, onay vereceğimizi şimdiden söz veriyoruz.” (10). Karar oy birliğiyle çıkmadı; CTP ile TKP ret oyu verdi (4). Ama egemenliği Türkiye’ye bağlayan metni yazan DP, CTP’nin koalisyon ortağıydı. Ortağınız Meclis’te sizin egemenliğinizi oyluyor; siz ret oyu verip koltukta kalıyorsunuz. Mücadele alanının muhalefeti budur: tutanağa geçen bir ret, koltukta kalan bir parti… Özker Özgür’ün o kararın önünde söylediği cümle biyografisinde duruyor: “Eğer bu karar Meclis’ten geçerse bu hükümet düşer” (26). Karar geçti; hükümet düşmedi. Aynı ayın bir başka kaydı bir halk ozanından: Kenan İnatçı’nın 24 Ağustos 1994 tarihli taşlaması, değişim sözü verip koltuğa oturunca baş eğen DP–CTP hükümeti üzerinedir (31):
Demokrasi ali-cengiz oyunu
Özgürlük deyip kandır koyunu
Hükümet değişir rejim aynı
Başa gelen indirir topuzunu
1994–1995. Hükümete girmeden önce bir eşik geçilmişti. Dodd’un yazdığına göre CTP 1993’te Türkiye’nin garantörlüğünü desteklemeye başlamış, bayrağını da kırmızıdan yeşile çevirmişti; Dodd’a göre “hükümette iktidar şansı”nın bunda payı olabilirdi (4). Kızılyürek daha ileri gidiyor: Hakkı Atun “Denktaş’ın onayıyla” CTP ile koalisyon kurmaya karar verdi (21). Koltuğun vizesi yine Köşk’tendi. Tzermias bu duruma dışarıdan sert bir ad koydu: Kıbrıs genelinde tek bir kimlik için çalışan güçler, Özgür’ün “az çok fırsatçı bir çizgiye” dönmesiyle gerileme yaşadı (5). CTP hükümette, Özker Özgür Başbakan Yardımcısı. Sınırın kapatıldığını gazeteden öğrendi: “‘Kim kapattı?’ diyorum, ‘Bilmiyoruz’ diyorlar.” Maraş’ın bir bölümünün plaja açıldığını da basından öğrendi. Bilançosu: “Polisi içişlerine bağlayamıyorduk. Para birimine dokunamıyorduk. Hükümette idik, iktidarda değildik.” Neden? “CTP ısrarla içişleri, dışişleri ve maliye bakanlıklarından uzak tutuldu.” Özgür’ün hükmü: “Evimizi idare edemeyeceğiz ama evin sahibi gibi görüneceğiz. Ben bunu yapamazdım.” (8). Sami Özuslu 2013’te hesabı kapattı: “Zaten 2004’e kadar da ne Maliye’yi ne İçişleri’ni sol partiler alamadı!” (32). Kızılyürek’in açıklaması: Sol bu koalisyonlara Kıbrıs sorununun çözümünü “öncelik” saymadan, “ta başından, ‘çözümsüzlük’ perspektifine” dayanarak girdi; çünkü “patronaj sisteminden dolayı, bu sistemin dışında kalanların ayakta durabilmesi zordu” (21). Mücadele alanına giriş bileti buydu: çözümü öncelik saymamak (Aralık 2026’da yapılacak seçimlerde aynı sol partilerin çözüm üzerine söylemlerini duydunuz mu? Duyamayız, çünkü bu konu hâlâ tamamen Cumhurbaşkanı kisvesi altında TC’ye devredilmiş durumda…). Nisan 1995’teki “Cumhurbaşkanlığı” seçiminin ikinci turunda bilet bir kez daha kesildi. Hasgüler’in yazdığına göre ikinci turdan önce Türkiye’nin eski Dışişleri Bakanı Murat Karayalçın Kıbrıs’a uçtu, belirleyici olacak sol partilerle görüşüp Denktaş’ın desteklenmesinin “milli dava” açısından gerekli olduğunu telkin etti; belediyecilikten tanıdığı TKP Genel Başkanı Mustafa Akıncı’yı “kolayca” ikna etti, CTP yöneticilerine ise Denktaş seçimden sonra koalisyon sözü verdi; iki parti seçmenini “serbest” bıraktı ve CTP bunun bedelini, Hasgüler’in sözüyle, “yeniden koalisyona ortak edilerek ‘mükafat’ olarak” aldı (2). Olgu ortada: sol, Denktaş’a karşı tavır almadı ve koalisyonda kaldı. Bileti alan, bedelini de kendisi yazdı. Özker Özgür’ün 30 Ekim 1995 tarihli istifa metninde iki yılda “7.500’den fazla yeni yurttaşlık verildiği bilgimize geldi. Bakanlar Kurulu’nda o sayıda yurttaşlık onaylamadık.” (8). Ortağı olduğunuz devlet sizden habersiz seçmen üretiyor; siz de o seçmene oyunu nasıl kullanacağını anlatıyorsunuz. Aynı metinden iki cümle daha: “Polis sivil otoriteye bağlanmadıkça ne halkın istenci Parlamentoya doğru dürüst yansıyabilir, ne de kaçak işçi sorunu çözülebilir.” Ve: “Ülkenin nüfus politikası sanki başka yerlerde belirlenmiştir.” (26). Başbakan yardımcısı, kendi Meclisi’ne halkın iradesinin yansımadığını ve nüfus politikasının başka yerde yapıldığını istifa mektubuna yazıyor. Bundan açık bir tapu kaydı olur mu?
1995 (Ağustos): Ganimete tapu. Bu dizide tek bir yasayı ayrıntısıyla anlatacaksam o yasa budur; çünkü bugün Kuzey Kıbrıs’ta her satılan Rum arazisinin, her “koçanlı” villanın, Limnidi’den Karpaz’a kadar uzanan mülkiyet yağmasının yasal temeli 1995 yazında, bir sol partinin kalemiyle atıldı. 1977’de Nejat Konuk hükümetinin İTEM Yasası ganimete yalnız kullanım hakkı vermişti; 1985 Anayasası beş yıl içinde mülkiyete geçiş emri verdi; süre doldu, UBP 1991’de şerhli, yani satılamaz ve devredilemez tapu dağıtmaya başladı. Şerhi kaldıran, yani ganimeti alınır satılır mülke çeviren değişikliği DP–CTP hükümeti getirdi ve bunun kimin eseri olduğunu CTP kürsüden kendisi söyledi. 24 Şubat 1995’te Hüseyin Celal: “Bu Yasa Tasarısını da, taslağı diyelim, Cumhuriyetçi Türk Partisi hazırlamıştır. Oturmuştur uzmanlarla arkadaşlarımız ve bir yasa taslağı hazırlamışlardır.” DP’nin bir maddelik tasarısını “seçmene selam yasaları” diye reddetmişlerdi; “kökten çözüm” istiyorlardı (10). Kökten çözüm, Rum malına şerhsiz koçandı. Komite tasarıyı “oybirliğiyle” Genel Kurul’a gönderdi; raporun altında DP’li Beşeşler’in, CTP’li Ahmet Derya ve Ömer Kalyoncu’nun yanında TKP’li Gülsen Bozkurt’un da imzası vardı (10). Komitenin genel gerekçesi, ganimetin niçin tapuya bağlanacağını açık yazdı: Mesele “Kıbrıs sorununun barış yolu ile siyasal çözümünde ön görülen iki bölgelilik ve egemenlik haklarımızla çok yakından ilgili”ydi (10). Yani tapu, Rum’un geri dönmemesi için verildi; bunu CTP’nin hazırladığı tasarının gerekçesi söylüyor. 12 Ağustos 1995’te Genel Kurul’da ilk söz UBP’li Ertuğrul Hasipoğlu’nundu ve alkışı sola gönderdi: “Bir zamanlar, ‘kimin malını kime veriyorsunuz’ diyenlerin bu noktaya gelmesi, bizim düşündüğümüz noktaya gelmesi, ‘biz bir karış toprak vermeyiz’ dediğimiz zaman, bizi tenkit edenlerin bugün herkese tapu verilmesini onaylaması ve bir karış toprak vermeme niyetlerini ortaya koyması gerçekten çok önemli bir aşamadır. Alkışlıyoruz, kutluyoruz ve bundan memnuniyet duyuyoruz.” Başbakan Yardımcısı Özker Özgür yerinden “Allah Allah. Kendi kendine yorum yapan” dedi ve sordu: “Çözümde toprak ayarlaması yapılmayacak diye birşey mi yazıyor burda?” Hasipoğlu’nun cevabı bugünkü mülkiyet çıkmazının tek cümlelik özetidir: “E, tapu verdikten sonra adama, neyi ayarlama yapacan ya Hoca?” (10). Aynı Hasipoğlu 1991 yasasının nerede yazıldığını da anlattı: “Koordinasyon Kurulu Sayın Cumhurbaşkanımızın, o zamanki Sayın Başbakanımızın, o zamanki Büyükelçinin, Güvenlik Kuvvetleri Komutanının ve Barış Kuvvetleri Komutanının olduğu bir Koordinasyon Kurulunda hazırlanmış” ve “Türkiye’de Dışişleri Bakanlığına götürülmüş, ülkeler arası hukuk açısından herhangi bir sakıncası var mı, yok mu yönünde orda tartışılmış, onayı gelmiş.” CTP’li Salih Usar yerinden: “Ne de çok gezdirmişiniz bu Yasayı yahu.” CTP’li Sağlık Bakanı Ergin Abdullah: “Tarih yazacak bu söylediklerini bir gün Ertuğrul Bey. Tutanaklara geçiyor.” (10). Tarih yazıyor; ama Usar’ın güldüğü yasayı o gün kendi partisi genişletiyordu. Eski Başbakan Derviş Eroğlu da aynı oturumda kendi yasasını savunurken aynı kurulu saydı: “acaba biz mi yanlış düşünürüz düşüncesi ile Yüksek Koordinasyon Kurulunda da görüştürdük”; kurulda “Türkiye Büyükelçisi Sayın Ertuğrul Kumcuoğlu, Kolordu Komutanı, Korgeneral Sayın Bitlis Paşa, Güvenlik Kuvvetleri Komutanı Sayın Ali Paşa, Sayın Cumhurbaşkanı ve ben ve Sayın İskan Bakanı” vardı; yasa “Günlerce” görüşülmüş, sonra “Sayın Kumcuoğlu bu Yasayı Türkiye’de de incelettirme ihtiyacı hissetmiştir. Türkiye’de de incelenmiştir” (10). Büyükelçi, bir kolordu komutanı ve bir general; Rum malının tapusu Meclis’e oradan geliyor ve Eroğlu bunu suçlama olarak değil, özen olarak anlatıyor. Peki CTP tasarıyı nasıl savundu? Ömer Kalyoncu partisinin gerekçesini verdi: “iskan sorununun vatandaşın oyu üzerinden ipotek koymaktan kurtarmak istiyoruz”; ve son cümlesinde bildiğini söyledi: “Bu koçanlar yine de Kıbrıs Sorununun çözümü ile uluslararası bir geçerliliğe kavuşacaktır ki bunun tersini söylemek mümkün değildir.” (10). Yani verilen tapunun uluslararası geçerliliği olmadığını, Kıbrıs sorunu çözülmeden olmayacağını, tasarıyı hazırlayan parti biliyor ve tutanağa yazdırıyordu. Mehmet Civa onu da geçti: “bu Yasanın bu Meclisten geçirilmesine katkıda bulunan bir milletvekili olarak kendi adıma da mutluluk duyuyorum, gurur duyuyorum.” Partinin yirmi yıllık ilkesine ne oldu? “Biz, Cumhuriyetçi Türk Partisi olarak bir zaman bu konuda bir söz söylemişiz. Kimin malını kime veriyorsunuz? Olabilir. Fi tarihinde böyle bir söz söylemiş olabiliriz.” Hasipoğlu yerinden “Geri aldım diyorsun” dedi; Civa devam etti: “Dogmatik bir parti değiliz.” Yirmi iki yılda insanlara “bu vatan benimdir ve bu topraklar benimdir dedirtemedik”; bu yasayla diyecekler. “Bundan pişman değiliz. Bundan gurur duyuyoruz.” Kalyoncu’nun uluslararası hukuk hatırlatmasını da partili arkadaşı silip attı: “Uluslararası hukukla hiç karıştırmayalım. Bu bizim memleketimizin kendi içimizin ve içimizdeki olayların bir ihtiyacıdır.” (10). Ahmet Derya kapanışı yaptı: “21 yıldır bu ülkede insanlar her seçim arifesinde size tapu vereceğiz diye istismar edilmiştir”; CTP’nin önceki DP tasarısını durdurduğunu, “sırf bu nedenden Hükümet de düştü”ğünü hatırlattı; sonra: “bugüne kadar yapılanların hepsinden daha iyi bir yasa tasarısı hazırladık” ve “Bundan da gurur duyuyoruz.” (10). Hükümeti düşüren mesele tapunun verilmesi değil, kimin eliyle ve hangi kapsamda verileceğiydi. Muhalefet ne dedi? UBP alkışladı. TKP ret oyu verdi ve bu ret otuz yıldır bir onur madalyası gibi anlatılır; fakat tutanak daha başka bir hikaye anlatıyor. Komitede onay veren Gülsen Bozkurt’un genel kurulda ret verme gerekçesi normların dengesizliği, elinde çok puan tutana “kıyak”, yasaya saygılı olanı cezalandıran maddeler, Girne sahillerinin özel kişilere dağıtılmasıydı; ilkeyi kendisi koydu: “Burada gerçekten toprağı işleyecek tahsisten hak sahibi olan insanların tabii ki topraklarını alması, koçanlarını almasından yanayız.” (10). Yani TKP de Rum malına koçan verilmesine karşı değildi; dağıtımın adaletine karşıydı. Mustafa Akıncı’nın ivedilik itirazı bir usul meselesiydi: “Başsavcıdan görüş alınması konusunun hâlâ daha bugün itibariyle gerçekleşmemiş olduğunu biliyorum” (10). 12 Ağustos’ta ise şunu dedi: “Bu ülke toprakları adil ölçüler içerisinde, Güneylisine de, Kuzeylisine de hakkaniyet çerçevesinde bölüştürülebilirdi”; sorun “toplumsuz toprak haline gelmekte olduğumuzdur”; “Tapusunu versek de vermesek de bugün insanımız göç ediyor.” (10). Akıncı’nın teşhisi doğruydu, göç; ama o kürsüde söylenmesi gereken tek cümle söylenmedi: Senin olmayan malın tapusunu veremezsin. Bunu ne CTP dedi, ne TKP; “kimin malını kime veriyorsunuz” cümlesi o gün Meclis’te yalnız UBP’linin alaycı alıntısında yaşıyordu. 13 Ağustos 1995’te, Pazar günü, tasarının bütünü “Oyçokluğuyla kabul edilmiştir. Teşekkür ederim. Hayırlı olsun efendim” (10). Hemen ardından söz alan Özker Özgür, 1977’de o yasaya karşı duran iki CTP’liden biri olduğunu hatırlattı ve yeni yasayı kutladı: “Dün Lefkoşa Milletvekilimiz Mehmet Civa gayet açık biçimde ortaya koydu, bu sorun artık bitmeli ki ekonominin çarkları daha rahat dönebilsin”; “herkesin tapusunu süratle almasıdır”; “Yasanın ülkemize, halkımıza hayırlı, uğurlu olmasını diler, saygılar sunarım.” (10). 1985’te bu anayasaya hayır diyen, 1990’da bu Meclis’e figüranlık diyen parti, 1995’te anayasanın ganimet emrini yerine getiren yasayı kendi eliyle yazdı, tutanağa gururunu yazdırdı ve hayırlı olsun dedi. Kalyoncu’nun bildiği şey mahkeme kararı oldu: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 1996’da Loizidou kararıyla Anayasa’nın 159. maddesinin Rum malikin mülkiyetini ortadan kaldırmadığına hükmetti; Orams davasında bir Rum mahkemesinin kararı Londra’da tenfiz edilmek istendi ve Girne’deki “koçanlı” ev bir İngiliz çiftin başına bela oldu. Bunların hukuki muhasebesini bir Kıbrıslı hukukçu 2006–2007’de yazdı: Kuzeydeki bölüşüm “maalesef çoğunlukla ganimet paylaşımından ibarettir”; Rum mallarını bir anayasa hükmüyle devlete geçiren 159. maddeyi “mülkiyet hakkına ilişkin düzenlemeyle bağdaştırmak kolay değildir” (33). Yazan Tufan Erhürman’dı; ganimet paylaşımı dediği düzenin tapusunu çıkaran partinin on yıl sonra genel başkanı, on dokuz yıl sonra o devletin “cumhurbaşkanı” oldu. Aynı yıl Rauf Denktaş CTP’nin hükümetteki işlevini de tarif etti; 28 Nisan 1995: CTP hükümette olursa “sendikaların sesini kısma görevini” CTP yüklenecek, “hem de güçlenmeyecektir.” Bakan Mehmet Ali Talat grevdeki öğretmenlere şunu söyledi: “Grev de bir haktır… Ama bu hakkın her an uluorta kullanılmasını gerektirmez.” (8). Köşk görevi tarif ediyor, sol görevi yapıyor…
1996. Ocak’ta CTP kurultayında Özker Özgür alaşağı edildi, Mehmet Ali Talat geldi; rejime ortak olarak taşları oynatma tezi 206’ya karşı 338 oyla kazandı (34). Tezin bilançosu iki yıl sonra sandıktan çıktı: 1976’da yüzde 44,8 oy alan sol, 1998’de yüzde 31,22’ye düşmüştü; Kızılyürek’in sözüyle sol, sağla kurduğu koalisyonlar yoluyla “sisteme kısmen ‘entegre’ olmaya” yönelmişti (21). Özgür’ün aktardığına göre parti idaresi “rejimin içinde kalmalıyız rejimin dışında kalarak rejimi değiştirmek mümkün değildir” diyordu. Cevabı, otuz yıl sonra Tacan Reynar ve diğerlerinin tezine de cevaptır: “Aksi takdirde demokratik olmayan bir rejimin demokratikmiş gibi görünmesine yardımcı olmaktan başka bir işe yaramayacağız.” Hükümetin akıbetini de yazdı: “Fakat hükümete girdik. Giriş o giriş. Çıkmak istemediler. Kolordu Komutanı tarafından kovulana kadar koltuklarını korudular.” (8). Hükümeti seçmen kurmuş, kolordu komutanı kovmuştu. Aradaki fark, egemenliğin tarifidir. Kızılyürek de aynı yere varıyor: “CTP-DP koalisyonu Türkiye’den yapılan müdahaleyle bozuldu.” (21). Kovulmanın sahnesini CTP heyetinde bulunan Eşref Vaiz 2012’de anlattı: Türkiye’de iktidardaki Refah Partisi’yle Dome Hotel’de bir yemek; “Yemek başlamışken, aniden Necmettin Erbakan ile Abdullah Gül ‘müsaadenizle’ deyip masadan kalktılar.” Sonra Büyükelçi de kayboldu; “Bir saat CTP masada bekletildi.” “Biz yemekteyken onlar Derviş Eroğlu ile toplantı yaptılar. Hükümet böyle bozuldu.” Ve: “Neticede CTP’nin Türkiye tarafından halen daha aforozlu olduğu anlaşılmıştı.” (35). Yemek Meclis’te de anıldı: Eroğlu 18 Kasım 1996’da yeni hükümetin müdahaleyle kurulmadığını savunurken Özkan Murat yerinden “Dome Hoteldeki toplantıya benzedi” diye seslendi (10). Düşürülen CTP’nin kendi açıklaması da kayıtta: “Dış güçler CTP’nin hükümette yer almaması için müdahalede bulundular” (26). Aynı yıl Londra’da, Türkçe konuşan Kıbrıslı örgütlerin temsilcilerine Rauf Denktaş’ın danışmanı Mümtaz Soysal şunu söyledi: “Aranızda AB’ye girmek isteyen çok, ama bunların isteği Türkiye’yi kararından caydıracak bir baskı unsuru olamaz. Toprak bizdedir, devlet bizimdir. Türkiye AB’ye girmeden Kuzeyi alamazlar. Güneyi alırlarsa, biz de Kuzeyi bağlarız, biter.” (21). Halkın isteği bir “baskı unsuru” bile sayılmıyordu; toprak ve devlet bizim değildi, onlarındı. Aralık’ta Ortam gazetesi Denktaş’ın AB Büyükelçisi’ne öfkesini şu başlıkla verdi: “Olası bir referandumda KKTC halkının Türkiye’siz de AB’ye girmeye onay vereceğinden korkan ve bahane arayan Cumhurbaşkanı Denktaş, AB’ın Kıbrıs Büyükelçisi’ne ateş püskürdü.” (19). Halkın ne isteyebileceğinden korkan bir liderlik; bu korku 1960’tan beri değişmedi.
1996 (6 Temmuz). Kutlu Adalı evinin önünde öldürüldü: “Bu cinayetin de eskilerle önemli bir benzerliği vardı: Türk toplumu içerisindeki ‘aykırı sesleri’ susturmak…” (24). Eşref Vaiz’e göre “1962’den sonra Kıbrıs’ta siyasi maksatla öldürülen ilk gazetecidir.” (35). İki gün sonra Serdar Denktaş kürsüden: “Bu Mecliste belki hiç konuşmayacağımız bir isimdi Rahmetli Kutlu Adalı, bu Mecliste hep birlikte sahip çıktık kendisine.” (10). Öldükten sonra. İki ay sonra Köşk, Adalı’ya şehitlik verilmesi talebini reddetti; adını yaşatacak vakfın senedinden “demokratik faaliyetler” sözü çıkarıldı, yerine “kültürel aktiviteler” yazıldı (11). Katilleri otuz yıldır bulunamadı. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2005’te failleri de devletin dahlini de tespit edemedi; ama soruşturmanın siyasi saiki “daha ilk safhasında ve yetersiz bir temel üzerine” dışladığını saptadı ve Türkiye’yi etkisiz soruşturmadan mahkûm etti. Soruşturmayı kim yönetiyordu? Polisin idari amiri, cinayetten altı hafta sonra Güneydoğu’daki komando tugayından gelip Güvenlik Kuvvetleri Komutanı olan bir Türk generaliydi. Strazburg’da yemin edip anlattı: Soruşturmacılardan, olayla “ilişkisi şüpheli olan Güvenlik Kuvvetleri’nin onurunu kurtarabilmek için” failleri bulmalarını istemiş; hükmünü de soruşturma bitmeden vermişti: “cinayetin ardında siyasi bir neden yoktur”. Türkiye kendi kaydını da sundu: Aranan Abdullah Çatlı cinayetten iki ay önce KKTC’ye “Mehmet Özbay” adıyla girmişti (11). Sahte kimlikle giren adamı kim karşıladı, kimse sormadı. Kıbrıs’ın kuzeyinde işlenen bir cinayetten Strazburg’da Türkiye sorumlu tutuluyor; Mahkeme’nin kendi deyişiyle KKTC’nin hukuk yolları Türkiye’nin “iç hukuk yolları”dır. Bu da bir tapu kaydıdır.
1996’nın bilançosu (28 Temmuz 1997). Bir yıl sonra Özker Özgür Lefkoşa İlçe Meclisi’nde üç yılın hesabını kendi partisine okudu. Bu dizideki en ağır itiraf budur; çünkü dışarıdan değil, kurucudan geliyor ve bir kusuru değil, bir takası anlatıyor: “Hükümete girmek arzusu bizim için ‘Federal Çözüm’ün önüne geçmişti.” […] “Hükümette kalmak tutkusu misyonumuzun önüne geçmiş, misyonumuzu bastırmıştır.” […] “Polisi İçişleri’ne bağlamaya yanaşmadılar, eyvallah, dedik.” […] “Zamanında onurumuzla hükümetten çekilerek halka gitmek varken, dış güçlerce dışlanmayı bekledik.” Ve özeti: “hükümetin davulu boynumuzda tokmağı başkalarının elindeydi” (26). Eyvallah. Bu kelime bir yenilginin değil, bir rızanın adıdır; yenilen direnmiştir, eyvallah diyen anlaşmıştır. Özgür’ün söylediği şey, polisi askerden almaya gücünün yetmediği değil, polisi askerde bırakmaya razı olduğudur; yetmeyen güç bağışlanır, verilen rıza bağışlanmaz. Davul boyunda, tokmak başkasının elinde: Bu, bu dizinin bütün tezinin tek cümlede resmidir ve resmi çizen ben değilim, davulu taşıyanın kendisidir. Vesayetin en kusursuz biçimi, boynuna davul geçirilen değil, davulu kendi isteğiyle boynuna geçirip ritmi tutturamadığında kendi arkadaşlarını suçlayandır. Bir mücadele alanının içinde üç yıl kalıp çıkarılan bilanço tek kelimeyse, o alan mücadele alanı değil, rıza alanıdır. Bugün aynı alana “güven” diyenler, 1997’de o alanı terk eden kurucunun partisinin devamıdır ve Özgür’ün otuz yıl önce “onurumuzla hükümetten çekilerek halka gitmek varken” diye hayıflandığı yolu bir kez daha tersinden yürüyorlar: Halka gitmiyorlar, halktan oy alıp hükümete gidiyorlar. Sokak sokak dolaşıyor, insanları kucaklıyor, “bu kez farklı” diyorlar; bu dizide 1973’ten beri okuduğunuz her kucaklaşmanın ardında aynı takas vardı, aynı eyvallah geldi. Kurucunun hesabı dürüsttü; devamcılarının hesabı ise yalnızca şu kadarını itiraf edecek kadar dürüst: Biz bu memleketi kurtaramadık; bari bırakın da kendimizi kurtaralım. Oy pusulası, o kurtuluşun makbuzudur.
KAYNAKLAR (3. Bölüm)
(1) KKTC Kurucu Meclisi tutanakları: 9 Şubat 1984 (Yıl 1, Birleşim 17), 11 Şubat 1985 (Yıl 2, Birleşim 23 ve 29), 12 Mart 1985 (Yıl 2, Birleşim 39; Anayasa oylaması, ad okunarak), 6 Nisan 1985 (Yıl 2, Birleşim 41; Seçim ve Halkoylaması (Değişiklik) Yasası, yeni 133A maddesi); evrakcm.gov.ct.tr (erişim 20–27 Ekim 2026).
(2) Mehmet Hasgüler, Kıbrıs’ta Enosis ve Taksim Politikalarının Sonu, 5. basım, Alfa, İstanbul, 2007 (Aytaç Beşeşler’in Kurucu Meclis’te okuduğu 26 Ocak 1984 tarihli bildiri, s. 269; Özker Özgür’ün 5 Haziran 1989 tarihli yazısı ve pasaportunun geri alınması, s. 283, yazı Özgür’ün Kıbrıs’ta Demokrasi Bunalımları, s. 257–258’den aktarımla; Nisan 1995 ikinci turu ve Karayalçın’ın ziyareti, s. 275–276; Hasgüler bu anlatım için kaynak göstermez).
(3) Yael Navaro, Kurmaca Mekân: Kuzey Kıbrıs’ın Duygu Coğrafyası, çev. Cem Soydemir, Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2015 (s. 130; BM Güvenlik Konseyi’nin 550 (1984) sayılı kararından aktarımla).
(4) Clement Dodd, The History and Politics of the Cyprus Conflict, Palgrave Macmillan, 2010 (s. 156–157, 177, 184; yüzde 54 için Robert McDonald, The Problem of Cyprus’a dayanıyor; 47 sayılı karar için alıntı: “The voting was not unanimous, however. The Republican Turkish Party led by the Vice-Premier Özker Özgür, voted against it, as did the Communal Liberation Party”).
(5) Pavlos Tzermias, Geschichte der Republik Zypern, 4. basım, A. Francke Verlag, Tübingen ve Basel, 2004 (1985 referandumu s. 588: “die Mehrheit wäre vielleicht ohne das Votum der angesiedelten Festlandtürken nicht erlangt worden”; Yenidüzen 6 Mart 1989 aktarımı s. 472; 12 Aralık 1993 seçimi s. 644: “Auf Geheiß Ankaras wurden am 12.12.1993 nach einem neuen Wahlgesetz vorgezogene ‘Parlamentswahlen’ durchgeführt”; Özgür için s. 644 –645: “mehr oder weniger opportunistischen Kurs”). Türkçe çeviriler yazarındır.
(6) Niyazi Kızılyürek, Daha Önceleri Neredeydiniz: Dünden Bugüne Kıbrıs Müzakereleri, Birikim, İstanbul, 2009 (s. 76–77; Evren’in uyarıları için Tozun Bahcheli’ye dayanıyor).
(7) Arif Hasan Tahsin, Aynı Yolu Yürüyenler Farklı Yerlere Varamazlar, Cilt 3, Lefkoşa (s. 85, 93, 147, 174–175, 181–182).
(8) Özker Özgür, Yanılmayı Çok İsterdim, Lefkoşa (s. 15, 66, 87, 89, 90, 97, 101–102, 118, 122, 135, 136, 140, 143, 146, 193, 194).
(9) Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası (1985), Geçici Madde 1, fıkra (5): “Bu Anayasanın yürürlüğe girdiği tarihten başlayarak, eşdeğerde mal uygulamalarının önceliğine uyulmak koşuluyla, hak sahiplerine taşınmaz mallarla ilgili mülkiyet hakkı devir işlemleri en geç beş yıl içinde tamamlanır.”; 159. madde (“Devletin Mülkiyet Hakkı”). Metin: KKTC Yüksek Mahkemesi, mahkemeler.net/archives/ova_doc/kuzey-kibris-turk-cumhuriyeti-anayasasi (erişim 6 Kasım 2026).
(10) KKTC Cumhuriyet Meclisi tutanakları, evrakcm.gov.ct.tr (erişim 20–27 Ekim 2026). Metinde geçen birleşimler: 14 Haziran 1989 (olağanüstü birleşim); 27 Şubat 1990; 22 Ocak 1991 (35. Birleşim, Ergün Vehbi); 22 Ekim 1991 ve 19 Haziran 1992 (ara seçim sonrası 45
milletvekili); 8 Mart 1994 (Dönem III, Yasama Yılı 1, 14. Birleşim; İTEM (Değişiklik) Yasa Tasarısı, Y.T. No 17/1/94); 23 Ağustos 1994 (4. Olağanüstü Birleşim, Derviş Eroğlu) ve 29 Ağustos 1994 (5. Olağanüstü Birleşim, Geçici Komite raporu ve Mustafa Akıncı’nın ret gerekçesi); 24 Şubat 1995 (40. Birleşim; Hüseyin Celal ve Kenan Akın); 7 Temmuz 1995 (61. Birleşim; Mustafa Akıncı’nın ivedilik itirazı); 12 Ağustos 1995 (71. Birleşim; İTEM (Değişiklik) Yasa Tasarısı, Y.T. No 114/2/94 ve 232/2/95; İdari ve Sosyal İşler Komitesi’nin 4 Ağustos 1995 tarihli raporu ve genel gerekçesi, s. 8426–8427; Hasipoğlu–Özgür–Civa tartışması, s. 8436–8438; Bozkurt, s. 8456; Kalyoncu, s. 8468; Eroğlu, s. 8480; Civa, s. 8473 –8475; Derya, s. 8503; Akıncı, s. 8523–8525); 13 Ağustos 1995 (72. Birleşim; tasarının bütününün oylanması ve Özker Özgür’ün konuşması, s. 8605–8608); 8 Temmuz 1996; 18 Kasım 1996. 1985 Anayasası’nın beş yıllık süresi ve Mayıs 1990 için komite raporunun genel gerekçesi (12 Ağustos 1995).
(11) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Adalı/Türkiye (Başvuru no. 38187/97), karar 31 Mart 2005, hudoc.echr.coe.int (§ 32, 67, 108, 126, 153–156, 164, 173, 219, 230–231 ve hüküm fıkraları; Türkçe çevirisi T.C. Dışişleri Bakanlığı’nın gayriresmi çevirisidir).
(12) Ahmet Cavit An, Kıbrıslılık Bilincinin Geliştirilmesi, Lefkoşa (s. 27, 28, 29, 51, 59, 61).
(13) Bülent Ecevit, Dış Politika ve Kıbrıs Dosyası, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2011 (Lefkoşa’daki 9 Şubat 1984 tarihli konuşması, s. 268; Kıbrıs Türk Gazeteciler Cemiyeti’nde 10 Şubat 1984’te verdiği konferans, s. 340). Mitingin kalabalığı için ayrıca Hasan Özbaflı, Anılarla Vatansızların Zaferi, Soyka Yayınevi, İstanbul, 2020.
(14) Melek Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler”, Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt 2 (1980–2001), İletişim, İstanbul, 2001 (s. 119–121, 452, 460–461; Meclis’in 29 Ağustos 1994 tarihli 47 sayılı kararının metni). 3.314 seçmen artışı rakamı yazarın hesabıdır.
(15) Serbestiyet, Raif Denktaş’ın ölümüne ilişkin haber (Ender Denktaş Vangöl’ün sözü; Hürriyet manşeti; erişim Ekim 2026). Kaza tarihi kaynaklarda 23 ve 24 Aralık 1985 olarak ayrışır.
(16) Soner Yalçın ve Doğan Yurdakul, Bay Pipo: Bir MİT Görevlisinin Sıradışı Yaşamı – Hiram Abas, Su Yayınları, İstanbul, 1999 (Behçet Cantürk’ün 6 Aralık 1985 tarihli duruşması ve Rauf Denktaş’ın sözü; gazetecilik kaynağıdır, tek kaynaklı bilgiler ihtiyatla okunmalıdır).
(17) Rauf Denktaş’ın Devrim Sevimay’a röportajı, Vatan, Kasım 2004 (bir bölümü: “Denktaş giderayak fena karıştırdı”, haber7.com, 22 Kasım 2004); Raif Denktaş’a ilişkin bölüm ve “Düşünmek bile istemiyorum” cümlesi: Fayka Kişi, “Denktaşların trajedisi…”, Yenidüzen, 24 Mart 2013, yeniduzen.com/denktaslarin-trajedisi-1863h.htm (erişim 25 Ekim 2026).
(18) Özker Özgür, Kıbrıs’ta Demokrasi Bunalımları, Lefkoşa, 1992 (s. 38, 97, 102, 113, 174, 188, 226, 263–264, 290–291, 310, 316, 327).
(19) Ahmet Cavit An, Kıbrıs Nereye Gidiyor, Everest, İstanbul, 2002 (gazete aktarımları: Cumhuriyet 24 Nisan 1986; Yeni Düzen 23 Temmuz 1993; Ortam 21 Aralık 1996; Hakkı Atun ve DPÖ rakamları, s. 318–321).
(20) Naci Talat Usar, Köşe Yazılarında Demokrasi Kavgası 1975–1989, Naci Talat Vakfı Yayınları, Lefkoşa, 2009 (Yenidüzen’deki “Eldeki Konu” köşesi; s. 114, 120, 136–137, 153).
(21) Niyazi Kızılyürek, Doğmamış Bir Devletin Tarihi: Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti, İletişim, İstanbul, 2005 (1988 Cenevre buluşması ve Denktaş’ın üst düzey anlaşmaları s. 183; 1990 DMP ittifakı, boykot sonrası ara seçim ve “fiilen tek partili” dönem s. 262; koalisyonlar ve “çözümsüzlük perspektifi” s. 264–266; Soysal’ın sözü Toplum Postası, Londra, 27 Haziran 1996’dan aktarımla, s. 301; ayrıca s. 43–45, 81, 236, 241, 243, 252, 256, 260, 267, 386, 387).
(22) Gül İnanç, Büyükelçiler Anlatıyor: Türk Diplomasisinde Kıbrıs (1970–1991), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2007 (Ertuğrul Kumcuoğlu ile söyleşi, s. 141, 147; Kumcuoğlu 1988–1991’de Lefkoşa Büyükelçisi’ydi).
(23) Mete Hatay, Population and Politics in North Cyprus: An Overview of the Ethno-Demography of North Cyprus in the Light of the 2011 Census, PRIO Cyprus Centre Report 2/2017 (s. 18, 20; alıntı: “there was a visible increase in the number of the persons who acquired ‘TRNC’ citizenship during election years”).
(24) Niyazi Kızılyürek, Bir Hınç ve Şiddet Tarihi: Kıbrıs’ta Statü Kavgası ve Etnik Çatışma, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2016 (s. 460–461, 541; Adalı cümlesi s. 460’taki fotoğraf altyazısından; Cuco’nun 28 Şubat 1992 tarihli Avrupa Konseyi raporu s. 541’den aktarımla).
(25) Neriman Cahit, KTÖS Mücadele Tarihi, Cilt 2, Kıbrıs Türk Öğretmenler Sendikası Yayını, Lefkoşa, 1988 (XX. Genel Kurul kararı, 28 Mayıs 1988, s. 778; Afşaroğlu, s. 736– 737).
(26) Abdullah Korkmazhan, Vretçalı Hoca – Özker Özgür 1940–2005, Baranga Yayınları, Lefkoşa, 2023 (Özgür’ün 1995 istifa metni, Yenidüzen 31 Ekim 1995’ten, s. 82–84; 28 Temmuz 1997 konuşması, Özgür’ün arşivinden, s. 92–94; Ağustos 1994 ve 1996 açıklaması, s. 81, 90, 92; Mustafa Akıncı’nın 2023 söyleşisi, s. 130–131; Özgür’ün kendi sözü, s. 220).
(27) Kemal Yamak, Gölgede Kalan İzler ve Gölgeleşen Bizler, Doğan Kitap, İstanbul, 2006 (s. 748).
(28) Ahmet Cavit An, TMT’nin Kurbanları, Lefkoşa (s. 14, 33, 69, 83, 85; Cumhuriyet 4 Aralık 1990 ve Kıbrıs 27 Kasım 1990 aktarımları).
(29) Kutlu Adalı, Aklın Silahı Barıştır, Lefkoşa (s. 36, 40, 58–59).
(30) Mehmet Ali Talat, Kıbrıs FM, Gündem Kıbrıs, 2 Aralık 1998; aktaran Aziz Şah, Cumhuriyetçi (cumhuriyetci.cy) köşe yazıları, 16 Ocak 2022 (“İTEM Yasası ve yerleşimci sömürgeciliği”) ve 3 Eylül 2022.
(31) Kenan İnatçı, Bir Ömür Muhalif – Taşlamalar 1965–2022, yayına hazırlayan Ümit İnatçı, Lefkoşa, 2022 (s. 46–47).
(32) Sami Özuslu, “Serdar Denktaş’ın unutkanlığı”, Yenidüzen, 26 Ağustos 2013, yeniduzen.com/a-1718yy.htm (erişim 27 Ekim 2026).
(33) Tufan Erhürman, Kıbrıs’ta Akıl Tutulması: Kıbrıslı Türklerde Modernleşme ve Hukuk, Işık Kitabevi, Lefkoşa, 2007 (159. madde ve Loizidou, s. 233–234; Orams ve Hurma davaları, s. 236–239; “ganimet paylaşımı”, s. 269, ilk yayımı “Kıbrıs Türk Solunda Kıbrıs Merkezli Kimlik Arayışları, Ötekiler ve İnsan Hakları”, Kıbrıs Yazıları, No. 3–4, Yaz–Güz 2006).
(34) CTP 18. Kurultayı, Ocak 1996 (Birlik gazetesi); aktaran Ahmet Cavit An, can-kibrisim.blogspot.com/2015/06/ctpnin-18-kurultayi-ardindan-solda.html (erişim 17–18 Ekim 2026).
(35) Eşref Vaiz ile röportaj, Mete Tümerkan, 27–31 Ağustos 2012 (gazete kupürlerinin ekran görüntüleri, yazarın arşivi).
