15 Temmuz 1974 sabahı, Milli Muhafız Ordusu’na bağlı birlikler Başpiskopos III. Makarios’a karşı harekete geçti. Tanklar saat 08.20 sıralarında Cumhurbaşkanlığı Sarayı’na yöneldi.
Bu saldırı, yalnızca bir yönetimi devirmeyi hedefleyen askerî bir darbe değildi. Kıbrıs’ı savaşa, işgal ve istilaya, zorunlu göçlere ve bugün hâlâ süren bölünmeye götüren sürecin en ağır dönemeçlerinden biriydi.
Aradan yarım yüzyıldan fazla zaman geçtikten sonra kamuoyuna açılan bir istihbarat belgesi, darbenin başladığı sabah Atina’daki yetkililerin önünde nasıl bir tablo bulunduğunu gösteriyor.
Yunanistan Merkezi İstihbarat Servisi’nin, dönemin adıyla KYP’nin hazırladığı 15 Temmuz 1974 tarihli “Kıbrıs–Türkiye Günlük İstihbarat Bülteni”, 13 Temmuz sabahından 15 Temmuz saat 08.00’e kadar toplanan bilgileri içeriyor.
Yani belge, tankların Cumhurbaşkanlığı Sarayı’na doğru hareket etmesinden yaklaşık 20 dakika öncesine kadar olan dönemi kapsıyor.
Üzerinde 6 Kasım 2024 tarihli gizlilik kaldırma damgası bulunan rapor, Yunanistan Ulusal İstihbarat Servisi’nin Kasım 2024’te kamuoyuyla paylaştığı 58 belgeden biri. Bu günlük raporlar, Başpiskopos Makarios’a karşı darbenin ve Türkiye’nin askerî müdahalesinin yaşandığı iki aylık dönemi kapsıyor.
POLITIS’in yayımladığı inceleme, 15 Temmuz tarihli raporun dikkat çekici bir özelliğini ortaya koyuyor: Kıbrıs’taki siyasi çatışma ile Türkiye’deki askerî hareketlilik, darbenin başladığı sabah aynı istihbarat belgesinde yan yana duruyordu.
Makarios ile Atina arasındaki çatışma
Raporun Kıbrıs’taki siyasi gelişmelere ayrılan bölümü, Başpiskopos Makarios’un 13 Temmuz 1974’te Londra’daki Independent News Agency’ye verdiği röportajla başlıyor.
Raporda aktarıldığına göre Makarios, 20 Temmuz’da Milli Muhafız Ordusu’nun sayısının azaltılacağını ve ordunun Kıbrıs Hükümeti’nin denetimi altına alınacağını açıklamıştı.
Makarios ile Atina’daki askerî cunta arasındaki çatışma artık kapalı kapılar ardında yürümüyordu. Kıbrıs devletinin yönetimi, Milli Muhafız Ordusu’nun kontrolü ve EOKA B’nin faaliyetleri açık bir hesaplaşmanın konusuydu.
Makarios, Yunanistan Hükümeti’nin EOKA B’nin dağıtılması yönünde emir verip vermeyeceğini görmek istediğini söylüyordu. Yeni bir provokasyon yaşanması hâlinde ise Atina’nın EOKA B’nin faaliyetlerindeki sorumluluğunu kanıtladığını belirttiği bir belgeyi kamuoyuyla paylaşabileceği uyarısında bulunuyordu.
KYP subayları, Makarios’un bu tutumunu raporda şu sözlerle değerlendiriyordu:
“Makarios, yukarıdaki eylemleri aracılığıyla Yunan Hükümeti’ni uluslararası alanda teşhir etmeye ve EOKA B’nin dağıtılması yönünde adım atmaya zorlamaya çalışmaktadır. Yukarıdaki taktiğin devam edeceği değerlendirilmektedir.”
Bu değerlendirme, Atina’daki istihbarat mekanizmasının Makarios’un Yunanistan yönetimiyle doğrudan bir çatışmaya girdiğinin farkında olduğunu gösteriyor.
Raporun tamamlanmasından kısa süre sonra bu siyasi çatışma, tankların ve silahlı birliklerin devreye girdiği bir darbeye dönüşecekti.
Milli Muhafız Ordusu Meclis gündemindeydi
Raporda, 11 Temmuz 1974’te Kıbrıs Temsilciler Meclisi’nde Milli Muhafız Ordusu hakkında yapılan tartışmaya da yer veriliyordu.
Görüşmelerin konusu askerlik süresinin azaltılmasıydı. Bağımsız milletvekili Paraskevaides, savunma meselesinin ihtiyatlı bir biçimde ele alınmadığını belirtmişti. Bir başka milletvekili ise Kıbrıs halkının savunmasının zayıflatılmaması için taraflar arasında istişare yapılması gerektiğini savunmuştu.
Tartışma, Meclis’in eylül ayında yapılması planlanan bir sonraki oturumuna ertelendi.
Fakat eylül ayına gelindiğinde Kıbrıs artık bambaşka bir yerde olacaktı.
Dört gün sonra darbe yapılacak, beş gün sonra Türkiye’nin askerî müdahalesi başlayacak, adanın siyasi ve toplumsal yapısı geri dönülmez biçimde değişecekti.
Polis teşkilatındaki görevden almalar
Raporun “İç Güvenlik” bölümünde, Başpiskopos Makarios başkanlığında toplanan Kıbrıs Bakanlar Kurulu’nun Polis Teşkilatı içindeki bazı kişileri “kamu yararı” gerekçesiyle görevden alma kararı da kayda geçiriliyordu.
Raporun dayandığı basın haberlerine göre görevden alınacak polislerin sayısı yaklaşık 40’tı.
KYP subaylarının bu gelişmeye ilişkin yorumu kısa ve açıktı:
“Devlet aygıtının hükümet karşıtı unsurlardan arındırılması sürmektedir.”
Bu ifade, Makarios yönetiminin devlet kurumları içindeki hükümet karşıtı ve darbe yanlısı yapılanmaları etkisizleştirmeye çalıştığının Atina tarafından izlendiğini gösteriyor.
Darbe henüz başlamamıştı. Ancak darbeye giden siyasi ve kurumsal çatışmanın temel unsurları istihbarat raporunda açıkça yer alıyordu.
Türkiye’deki askerî hareketlilik
Raporun en dikkat çekici bölümlerinden biri, Türkiye’deki askerî hareketlere ayrılmıştı.
Keşan’daki 4. Piyade Tümeni’nin (yani Türk Silahlı Kuvvetleri’ne bağlı kara birliklerinden biri) 23. Piyade Tümeni’nden mayın teslim almasının planlandığı, 15 bin mayının beş vagonla bölgeye gönderildiği kaydediliyordu.
İskenderun’daki 39. Piyade Tümeni’nin de 15 bin mayın teslim alacağı ve bu sevkiyatın dört vagonla yapılacağı belirtiliyordu.
KYP subaylarına göre bu bilgiler, 1. Ordu birliklerine yeni mayınlar verildiğine ilişkin daha önceki istihbaratı doğruluyordu. Eski mayınların ise başta 39. Piyade Tümeni’nin sorumluluk alanı olmak üzere başka bölgelerde kullanılacağı değerlendiriliyordu.
Raporda yalnızca mayın sevkiyatları yoktu.
Keşan’daki 4. Piyade Tümeni’nin mekanik köprüler ve su engellerini aşmak için kullanılacak teçhizat talep ettiği de kaydedilmişti.
KYP subayları bu hareketliliği, “su engellerinin aşılmasına yönelik hazırlık faaliyetleri” olarak değerlendiriyordu. Belgede bu hazırlıkların 10 Ağustos 1974 tarihinde yapılması planlanan bir faaliyetle bağlantılı olduğu belirtiliyordu.
İmroz’daki karartma
Raporda İmroz’daki (Gökçeada) gelişmelere de yer veriliyordu.
Adada çok sayıda jandarmanın görüldüğü, bu birliklerin bol miktarda savaş malzemesiyle donatıldığı ve gece saatlerinde kışlalarda tam karartma uygulandığı kaydedilmişti.
KYP subayları, İmroz’da bir Jandarma Eğitim Merkezi ile sivil cezaevlerinin bulunduğunu hatırlatıyor, yaşanan kriz nedeniyle adadaki jandarma birliklerinin takviye edilmiş olmasını yüksek ihtimal olarak değerlendiriyordu.
Bütün bunlar, Türkiye’deki askerî hareketliliğin birlik, mühimmat ve lojistik hazırlıklar düzeyinde takip edildiğini gösteriyordu.
Ege üzerindeki ihlaller
Raporun son bölümünde, Türkiye’ye ait uçakların Yunanistan hava sahasını ihlal ettiği yönündeki kayıtlar bulunuyordu.
9 Temmuz 1974’te iki Türk pervaneli uçağının Sakız Adası çevresinde Yunanistan hava sahasına altı deniz mili kadar girdiği belirtiliyordu.
10 Temmuz’da ise Türkiye’ye ait bir deniz iş birliği uçağının Sakız’ın kuzeyinde Yunanistan hava sahasını ihlal ettiği bildiriliyordu.
Bu ihlaller de mayın sevkiyatları, mekanik köprü talepleri ve birlik takviyeleriyle birlikte darbe sabahı KYP’nin önünde duran askerî tablonun parçalarıydı.
Darbeden 20 dakika önce
15 Temmuz 1974 tarihli rapor, darbenin başladığını bildiren bir belge değildi. Raporda yer alan bilgiler o sabah saat 08.00’de sona eriyordu.
Tanklar yaklaşık 20 dakika sonra Cumhurbaşkanlığı Sarayı’na doğru hareket edecekti.
Yine de rapor, darbenin başladığı sabah Atina’daki yetkili istihbarat görevlilerinin önünde hangi bilgilerin bulunduğunu açıkça gösteriyor.
Makarios’un Yunanistan Hükümeti ve EOKA B ile açık çatışma içinde olduğu biliniyordu.
Makarios’un, EOKA B’nin dağıtılmasını istediği ve Atina’nın örgütün faaliyetlerindeki sorumluluğunu ortaya koyacak belgeleri açıklamakla tehdit ettiği kayda geçirilmişti.
Kıbrıs devlet kurumlarında hükümet karşıtı unsurlara yönelik görevden almalar takip ediliyordu.
Türkiye’de mayın sevkiyatları, mekanik köprü talepleri, birlik takviyeleri, karartmalar ve hava sahası ihlalleri izleniyordu.
Bütün bu bilgiler, darbenin başladığı sabah aynı raporda bir araya gelmişti.
Beş gün sonra, 20 Temmuz 1974’te Türkiye’nin Kıbrıs’a yönelik askerî müdahalesi başlayacaktı. İstihbarat görevlilerinin dikkatle kaydettiği mayınlar, köprüler ve birlik hareketleri artık bir raporun satırları olmaktan çıkacaktı.
15 Temmuz 1974’ün yıldönümünde bu belgeye yeniden bakmak, yalnızca “Atina ne biliyordu?” sorusunu sormak anlamına gelmiyor.
Asıl soru, bilinenlerin nasıl değerlendirildiği, görülen işaretlerin neden felaketi önleyemediği ve Kıbrıs’ı darbeye, savaşa, işgale ve bölünmeye götüren sürecin hangi aşamalardan geçerek ilerlediğidir.
Yalnızca yaşananları hatırlamak yeterli değildir.
Yaşanacak olanın işaretleri ortadayken kimlerin ne bildiğini, ne yaptığını ve neyi yapmadığını da sormak gerekmektedir.
Kaynak: Bu metin, POLITIS tarafından yayımlanan “The Intelligence Bulletin of 15 July 1974: What Athens Knew as the Coup Began” başlıklı haber ile Yunanistan Ulusal İstihbarat Servisi tarafından Kasım 2024’te kamuoyuna açılan 15 Temmuz 1974 tarihli “Kıbrıs–Türkiye Günlük İstihbarat Bülteni” temel alınarak hazırlanmıştır.
