KKTC Meclisi Neden Bir Mücadele Alanı Değildir?
Dördüncü Bölüm: KKTC’nin milli rutini
İkinci Kısım
1997–2005
Dr. Mustafa Billur
Bu yazı altı bölümlük bir dizinin dördüncü bölümüdür. Geçen hafta KKTC’nin ilk on iki yılını (1984–1996) okudunuz: kurdurulan partiyi, yüzde sekiz barajını, Raif Denktaş’ın Ankara’da ölümünü, 1990 seçimine müdahaleyi ve Meclis boykotunu, Meclis’in 1994’te egemenliğini oylayarak devretmesini, hükümette olup iktidarda olamayan partiyi, Yüksek Koordinasyon Kurulu’ndan geçip Meclis’e gelen yasayı, Kutlu Adalı’nın öldürüldüğü yılı ve Özker Özgür’ün “eyvallah” bilançosunu. Bu hafta 1997’den 2005’e geliyorum ve tanıklarımın çoğunu bu kez aynı yerden, o yılların Meclis tutanaklarından çağırıyorum: başbakanının kim olamayacağına Ankara’nın karar verdiği hükümet, kolordunun ders kitabı mektubu, “her ay onlara biz 45 bin çek yolluyoruz” diyen emekli büyükelçi, “sizi tembelliğe alıştırdık” diyen Türkiye Cumhurbaşkanı, Başbakan hakkında Meclis soruşturması isteyen general, bize “ilçe bile değil” diyen ve ilhaktan söz eden Türkiye Başbakanı, gönderilen paranın kime verileceğine Elçiliğin karar verdiği banka krizi, Ankara kapısında randevu bekleyen ana muhalefet, “Allahlar”ın kurduğu koalisyon, çerçevesini Milli Güvenlik Kurulu’nun çizdiği referandum ve 2004’te kimse söz almadan oylanan karar. Okurken bir ayrımı aklınızda tutun: Bu tutanaklarda söz var, yer yer sert söz de var. Ben o kürsüde konuşulabildiğini tartışmıyorum; “mücadele alanı” derken sorduğum, orada söylenen sözün bir kararı değiştirip değiştiremediğidir. Ve bu soruya cevabım da var…
KKTC’nin milli rutini, ikinci kısım: 1997–2005
1997. Yıla, nasıl kurulduğunu geçen hafta Dome Hotel’deki yemek masasından okuduğunuz UBP–DP hükümetiyle giriyoruz; aynı kuruluşu bu kez masanın öbür yanından, o günün Demokrat Parti milletvekili ve eski Ekonomi ve Maliye Bakanı Onur Borman’ın 2025’te yayımlanan anılarından okuyun. Başbakanlık DP’nin elindeydi, partinin başında Serdar Denktaş vardı ve Borman’a göre engel Lefkoşa’dan çıkmadı: “Tabii buna neden olan, TC Hükümetinin, Parti Başkanı olan Serdar Denktaş’ın Başbakan olması durumunda, baba/oğul olarak her ikisinin de aynı dönemde KKTC Cumhurbaşkanı ve KKTC Başbakanı olmasını istememesiydi.” Türkiye’nin üst düzey bir yetkilisi bu görüntünün “Muz Cumhuriyeti” görüntüsü yaratacağını söylemiş, başbakanlık da Borman’ın deyişiyle Derviş Eroğlu’na “tepsi içinde” sunulmuştu (1). Bir ülke muz cumhuriyeti gibi görünmesin diye o ülkenin başbakanının kim olamayacağına başka bir ülkenin hükümeti karar veriyor; eski bakan bunu bir kusur olarak değil, olağan bir siyasi ayrıntı olarak anlatıyor… CTP Grup Başkanı Ferdi Sabit Soyer aynı kuruluşu 9 Aralık 1997’de kürsüden, Sabah gazetesinin yayımladığı Türkiye Bakanlar Kurulu toplantı tutanaklarına dayanarak anlattı: O toplantıda “solcu bir zihniyetin KKTC Hükümetinden iş başından uzaklaştırılması için fikirler beyan ediliyor ve bu anlamda TC Devlet Bakanı Abdullah Gül görevlendiriliyor”du; aynı kupürde dönemin Türkiye Başbakan Yardımcısı’na ait şu cümleler de vardı: “Kuzey Kıbrıs Halkı neredeyse (yüzde) 60-70’lik kısmı Türkiye’den maaş alır hale geldi.” ve “Bizim yardım memurlara maaş oluyor. Halbuki biz ne kadar büyük fedakârlıklarda bulunuyoruz”. Soyer salonda oturan Başbakan’a dönüp “Öyle mi Sayın Derviş Eroğlu? Yıllardır uygulanan bu transfer ekonomisiyle nereye kadar gideceksiniz?” diye sorunca Eroğlu yerinden karşılık verdi: “Sen ne soran? Sen ne söylemen daha dün hükümetteydin.” (2). Hükümetimizin kimlerden oluşacağı Ankara’da bir bakanlar kurulu masasında konuşulmuştu; transfer ekonomisi sorulduğunda bizim Başbakanımızın o anda verdiği karşılık da soruyu sorana dün nerede oturduğunu hatırlatmak oldu… Aynı hükümetin Ankara’da imzaladığı ekonomik protokol de yılın ilk haftasının konusuydu. Vatan gazetesinin genel yayın yönetmeni Erten Kasımoğlu 8 Ocak 1997’de protokolü şöyle tarif etti: “Aslında, üç ayak üzerine oturtularak KKTC gündemine yerleştirilen protokolün, bir nevi; “Ankara’nın denetim” manzumesinden ibaret olduğunu her nedense kimse bir türlü görmek veya bu gerçeği göstermek istemiyor.” Yazdığına göre üç ayak, kamu işletmelerinin bir yıl içinde özelleştirilmesi, kamu yönetiminin küçültülmesi ve 250 milyon dolara kadar proje kredisiydi; Türkiye’nin öbür katkıları bu adımlara bağlanmıştı ve Başbakan Yardımcısı Serdar Denktaş Ankara’da Türkiye’nin bu kez “IMF” gibi davrandığını söylemişti (3). Kasımoğlu’nun nerede durduğuna dikkat edin: denetime karşı çıkmıyor, Ankara’nın hibe vermemesini doğru buluyor; kızdığı, Eroğlu’nun bu denetimi anavatan–yavru vatan söylemiyle örtmesidir. Asker de aynı yıl kendi payına düşeni yaptı. Milli Eğitim ve Kültür eski Bakanı Ahmet Derya (bugünün CTP milletvekili Doğuş Derya’nın babası) 31 Ocak 1997’de kürsüden anlattı: Göreve geldikten on gün sonra Başbakan’dan “Kişiye özel, ivedi” bir mektup aldı; ekinde Kolordu Komutanı Hasan Kundakçı’nın, tarih kitabını beğenmediğini ve “milli davayı yeterince anlatmaz bu tarih kitabı baştan yazılsın” dediğini bildiren mektup vardı. Komutan mektubu Başbakan’a, “Cumhurbaşkanı”na, Türkiye Büyükelçisi’ne ve Ankara’daki Genelkurmay’a dağıtmıştı. Derya’nın cevabı: “Bu mektubu aldım bir kopyasını çektim, tekrar zarfa koydum ve aynen Başbakana iade ettim.” (2). Birkaç ay sonra giden, ders kitabına karışan komutan değil, mektubu iade eden bakanın hükümeti oldu. Kasım’da sıra başka bir bakana geldi: Kıbrıs Türk Barış Kuvvetleri Komutanı Korgeneral Mehmet Ali Yalçın, Albay Vural Berkay’ın askeri tatbikat sırasında “seken bir kurşun”la ölmesi olayı ile ilgili olarak atv’ye “Mermi sekmesi olamaz, atılan dom-dom kurşunu idi” demeci veren Eğitim Bakanı Günay Caymaz için “Görevi olmadığı halde her şeye burnunu sokuyor. Basına çok iyi bilgi veriyor” dedi; bakan bu ulu orta aşağılamanın üzerine baygınlık geçirdi. Ahmet Cavit An’ın hükmü muhalefet içindi: Bunu da “suskunlukla geçiren” bir siyaset sınıfı (4). Kıbrıslılar buna genelde “Sin da gülle geçsin” der ama ben buna “Thanatosis” adını veriyorum, uzmanlık alanımdan bir terimi ödünç alarak: ölü taklidi yapmak… Aynı yıl Meclis bir şey daha yaptı: 1990 seçimindeki müdahaleyi araştırmak için 1994’te kurulan komite, UBP’li Ahmet Kâşif’in başkanlığında raporunu bitirdi ve 10 Ekim 1997’de Genel Kurul’a sundu. On iki tespit, komitede oy birliği; aralarında “Seçime iç ve dış müdahale ile seçimin kaderi ile oynanmıştır” ve “Dışarda yetkili şahıslar, ülkemize gelerek ve köy köy dolaşarak, yurttaşlara telkinde bulunarak seçime müdahale etmişlerdir.” Mustafa Akıncı o gün kürsüden: “7 yıl sonra Cumhuriyet Meclisi Komitesi bu raporuyla… bu 1990 seçimlerini bu kez de Cumhuriyet Meclisinde mahkûm etmektedir.” (2). Aynı birleşimde UBP’li Salih Miroğlu, 2003’te “Allahlar”dan söz ederken yeniden dinleyeceğiniz kişi, savunmayı yaptı: “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinde yapılan seçimlerde Amerikalının konuştuğu gibi, Rumun konuştuğu gibi, yorumladığı gibi Ankara’daki insanların, Ankara’daki gazetecilerin, Ankara’daki televizyonların da konuşma hakkı olamaz mı? Bunu ille de müdahale mi saymak gerekiyor?” Özker Özgür yerinden: “Buna Aristo mantığı denir.” (2). Oysa komitenin oy birliğiyle yazdığı, Ankara’daki televizyonların yorumu değil, yetkili kişilerin köy köy dolaşmasıydı… Bu raporu aklınızda tutun; 2020’de benzer bir raporu yine göreceğiz. Mayıs’ta Türkiye’nin en büyük sanayicisi hedefi tek cümleyle koydu; Rahmi Koç, Kıbrıs gazetesi, 27 Mayıs 1997: “İki ülke, tek ekonomi. Başlangıçta onu tek hedef olarak alıyoruz. Ondan sonra da ülkeler bir olur.” (5). Ağustos’ta Türkiye–KKTC Ortaklık Konseyi anlaşması imzalandı; anlaşmanın neyi hedeflediğini, Konsey’in ilk üyelerinden olan Borman aynen aktarıyor: “Ekonomik ve mali bütünleşme, güvenlik, savunma ve dış politikada ortaklık esasında kısmi bütünleşmenin sağlanmasını” (1). Türk dış politikasının akademik derlemesi tepkiyi tek cümlede özetliyor: “Egemenlik haklarını Türkiye’ye devreden KKTC”. Çare kelimeyi değiştirmek oldu: “Bütünleşme” gitti, yerine “özel ilişki” geldi (6). Kelimelerin bu geliş gidişini 16 Aralık 1997’de Akıncı kürsüden saydı: “Eskiden entegrasyon dedik, kısmi bütünleşme dedik, özerklik ilişkisi dedik.” Ve hedefi soru olarak koydu: Eşit şartlarda barış ve Avrupa mı, “Yoksa varsın Rumlar Avrupa Birliğine girsinler biz de vilayet oluruz ve bu iş de kapanır gider. Hangisidir hedefimiz?” (2). Kelime değişti, devir değişmedi; “Gerek Türkiye yetkilileri, gerekse Kıbrıs Türk liderliği, Kasım 1997’de ‘KKTC’nin tanınması’nı talep eden yeni bir strateji başlattılar.” (4). Birlikte başlattılar deniyor; başlatanlardan biri biz sayılıyorduk, ama stratejinin ne olacağına karar verilen masada bizim sandalyemizin nerede durduğunu bu bölümün sonuna kadar göreceksiniz…
1998. Özker Özgür Meclis kürsüsünden söyledi, kitabına da yazdı: “Başka bir deyişle bu parlamento, hükümetlerin kurulmasında belirleyici güç değildir.” (7). O yılın Şubat’ında Meclis, Türkiye ile Ortaklık Konseyi Anlaşması’nı onayladı: 10 Şubat 1998’de yirmi dokuz kabul, on dört ret, yedi katılmayan. Ret oyları CTP ile TKP’nindi; Soyer anlaşmanın “Cumhurbaşkanlığı”ndaki bir öğle yemeğinde imzalandığını öğrendiklerini anlatıp sürecin “Meclisi, siyasi partileri dışlayan” niteliğinden söz etti (2). Sonrasını yine Özgür kaydetti: CTP, kuruluşuna Meclis’te karşı çıktığı halde “Konsey’e saylav (milletvekili) verdi”; ve “parlamentoda temsil edilen partilerin tümü Türkiye ile bütünleşmeyi öngören Ortaklık Konseyi’nde yerlerini almışlardır.” (7). Tutanak: 16 Şubat 1999’da Başkanlık Divanı Konsey’deki beş üyeyi parti gruplarına dağıttı; “Toplumcu Kurtuluş Partisi Grubunu Temsilen” Derviş Akter, “Cumhuriyetçi Türk Partisi Grubunu Temsilen” Sonay Adem; “Oybirliği ile kabul edilmiştir.” (2). Bir yıl önce ret, bir yıl sonra oy birliği; TKP o gün UBP’nin koalisyon ortağıydı ve sağıyla soluyla bütün Meclis, bütünleşmeyi öngören masada kendisine ayrılan sandalyeye oturmuştu. Arif Hasan Tahsin aynı tabloyu on yedi yıl önce, 1981 seçiminden sonrası için tek cümleyle özetlemişti: “Anlaşılan şuydu ki, Meclis’e yolladıklarımızın Türkiye ile ciddi bir kavgaya girmek gibi bir niyetleri yoktu.” (8). Meclis’in bu düzende ne işe yaradığını en açık biçimde, 9 Mart 1998’deki olağanüstü birleşimde “Cumhurbaşkanı” Rauf Denktaş gösterdi. Avrupa Birliği’ne verilecek cevabı önce açıkladı, sonra Meclis’e döndü: “Bu halk adına ben de, Hükümetim de, Türk Hükümeti de olmaz, olmayacaktır, olmayacaktır demiş bulunuyoruz. Bugün burada ben bu cevabı tasvip etmenizi bu Meclisten beklersem, sizden de zannedersem fazla birşey beklemiş olmam.” Soyer, karar tasarısının kendilerine cuma günü öğleden sonra verildiğini ve pazartesi sabahı oylarının beklendiğini söyledi; Ahmet Derya daha açık konuştu: “birileri gönderdi bu kararı ve oturdu bekliyor ne saat geçireceksiniz diye.” Başbakan Eroğlu ise şunu söyledi: “Biz emirle karar çıkartmak düşüncesinde değiliz.” Denktaş ise bunlardan önce, Soyer’e cevap verip Akıncı’yı dinlemeden salondan ayrılırken kendi cümlesini bırakmıştı: “Attığımız ve atacağımız adımlar tamamen Türkiye’nin desteği ile atılıyor ve atılacaktır.” Karar oy çokluğuyla geçti; CTP’nin ve TKP’nin önerileri reddedildi (2). Cevabı veren üç makam sayılıyor ve Meclis bu üçünün arasında yok; Meclis’ten istenen, kendisine sorulmadan verilmiş bir cevabı sonradan onaylamaktır. Karşılığında Ankara’dan nasıl göründüğümüzü bir ay sonra, 17 Nisan 1998’de yine Soyer kürsüden aktardı. Türkiye’de, eski Dışişleri Bakanı İlter Türkmen’le emekli büyükelçi Şükrü Elekdağ’ın katıldığı bir televizyon programında Elekdağ’dan şunu duyduğunu söyledi: “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ne ki, her ay onlara biz 45 bin çek yolluyoruz. İşçilerinin, memurlarının, milletvekillerinin, mücahit emeklilerinin aylıklarını biz ödüyoruz” (2). Cümlenin içindeki sıralamaya dikkat edin, çünkü Ankara’nın çek yolladığı kalemler arasında, bu dizinin “mücadele alanı” diye savunulan kurumunun üyeleri, yani milletvekilleri de sayılmaktadır. O Kasım, devletin on beşinci yıl dönümünde, Yurtsever Birlik Hareketi sözcülerinden, Yeni Kıbrıs Partisi eski milletvekili Rasıh Keskiner bilançoyu tek paragrafa sığdırdı: “Hükümet var, parlamento var; ama bunların etkileri ve yetkileri yoktur. Daha doğrusu Kıbrıs Türk toplumu zaman zaman seçim yapmaktadır; ama iradesi hiçbir sûretle yansımamaktadır. Çünkü Kıbrıs Türk toplumunun söz hakkı elinden alınmıştır. İktidar bu ülkede değildir. Bu ülkedeki önemli konulara karar veren makam Ankara’dadır.” Hükümetlerin kaderini de anlattı: 1993’ten sonra kurulan hükümet üç kez bozulup yeniden kuruldu, “ta ki Erbakan gelip onları da hükümetten atana kadar. Yani her devrede mutlaka Türkiye yetkililerinden birileri gelip, bu hükümetleri bozdurup yeniden kuruyor.” (9). Yirmi sekiz yıl sonra aynı Meclis’e “mücadele alanı” denmesi Keskiner’in cümlesini çürütmüyor; tersine, o cümlenin üzerinden bir kuşak geçtiği halde neden hâlâ güncel olduğunu açıklama yükünü, Meclis’i savunanların omzuna bırakıyor. Nisan’da Demirel, “Bunun altına inmek yoktur” diyerek Denktaş’la ortak deklarasyonu imzaladı ve “iki devletli konfederasyon anlayışı, artık Türkiye’nin resmî Kıbrıs politikası oldu.” (10). Aralık’ta Türkiye kökenliler adına paralı ilanlar çıktı: nüfusun yüzde 40’ı ya da yaklaşık üçte biri temsil ediliyor, Meclis’te “hakça ve dengeli” temsil isteniyordu. Aynı ay CTP Genel Başkanı Mehmet Ali Talat seçim yenilgisini şöyle açıkladı: “1993 seçimlerinde 103 bin olan seçmen sayısı bu seçimlerde 120 bine fırladı. Bu normal değil. Gelişigüzel dağıtılan vatandaşlıkların da etkisi ile seçmen yapısı ciddi değişikliklere uğradı.” Ertesi yıl Muhaceret Dairesi Müdürü Mustafa Miralay rakamı verdi: 1984’ten 1999’a yaklaşık 49 bin kişi yurttaş yapılmıştı; 1974–1984 arası “kayıt tutulmadığı” için bilinmiyordu. TKP’nin ortağı olduğu hükümet ertesi gün açıklamaya “dil sürçmesi” dedi; Başbakan ve İçişleri Bakanı ayrıca “Kayıtların tutulmaması imkânsızdır, tüm vatandaşlar kayıt altındadır” dedi (Kıbrıs, 3 Haziran 1999) (4).
1999. Yılın ilk aylarında iki cümle, bu devlette gücün ve paranın kimde durduğunu hükümetle muhalefetin ağzından ayrı ayrı tarif etti. 24 Şubat’ta Talat kürsüden polisin kime bağlı olduğunu anlattı: “Bizde, yine kâğıt üzerinde Başbakanlığa bağlıdır ama aslında Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığına bağlıdır.” İçişleri Bakanı İlkay Kamil yerinden düzeltti: “Güvenlik Kuvvetleri de Başbakanlığa bağlıdır.” Hangisinin haklı olduğunu bir yıl sonra bir generalin sesinden dinleyeceğiz. 26 Mart’ta Maliye Bakanı Mehmet Bayram, Talat’ın entegrasyon eleştirisine cevap verdi; Talat sonra sataşma üzerine söz aldığında “Entegrasyon budur şu anda” ve “ben buna karşıyım işte” dedi. Bayram’ın cevabı şuydu: KKTC’nin ekonomik yaşamının “temelinde entegrasyon yatmaktadır”; entegrasyon karşılıklı işbirliğiydi, “yoksa entegrasyon sizin söylediğiniz anlamda Kıbrıs’ın ilhakı değildir”; Türkiye’nin bizden çıkar umması söz konusu değildi, “Doğrudan doğruya bütün taleplerin %99’u bizim tarafımızdan gelmektedir” (2). Yüzde doksan dokuz: Bakana bakılırsa bütünleşmeyi Ankara dayatmıyor, biz istiyoruz; bakan buna ilhak denmesini kabul etmiyor, ben ise egemenliği kendi ayağımızla götürüp teslim etmek diyorum ve bunu yapan hükümetin ortağı TKP’dir (11). Bu kadar talebin Ankara’da nasıl karşılandığını, biri sağ biri sol iki muhalefet partisinden iki milletvekili aynı sahneyle anlattı. Aralık’ta Meclis’in Bütçe Komitesi heyeti Ankara’da Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in karşısındaydı; heyetteki DP’li Hüseyin Özgürgün 10 Aralık 1999’da kürsüden Demirel’in sözünü aktardı: “Sizi dedi biraz biz tembelliğe alıştırdık. Biraz bizde de hata var.” Soyer aynı sahneyi 29 Şubat 2000’de daha az süsleyerek anlattı: Ankara’daki temsilcimiz heyetin önüne geçip beş yüz milyon dolar istemiş, “Demirel de dedi, biz, size en büyük fenalığı yaptık, Kıbrıs Türküne, sizi tembelliğe alıştırdık.” (2). Bir parlamento heyeti başka bir ülkenin cumhurbaşkanının masasına oturuyor, heyetin önünde para isteniyor ve ev sahibi, karşısındakilere bir halkı tembelliğe alıştırdığını söylüyor; biri sağdan biri soldan iki milletvekili bu cümleyi kendi Meclis’lerinde, itiraz edilecek bir hakaret olarak değil, ibret alınacak bir nasihat olarak aktarıyor. Çalışma ve İskân Bakanlığı Müsteşarı Ahmet Alper, Kıbrıs gazetesine (7 Ekim 1999) işyerlerinde çalışanların yüzde yetmişinin “kaçak” olduğunu açıkladı. Sınırlarını TC Genelkurmay’ına bağlı polisin kontrol ettiği ülkeye TC’den nasıl kaçak işçi gelebileceğini soran olmadı… Sorulmayan sorunun cevabını altı yıl sonra, 1987–1991’de Türkiye’nin Lefkoşa Büyükelçisi olan ve nüfus cüzdanıyla girişin kendi zamanında uygulamaya konduğunu söyleyen Ertuğrul Kumcuoğlu verdi: “Dünyanın hiçbir yerinde kaçak işçi kendiliğinden oluşan bir şey değildir. Eğer sistem genelde işçiye, özelde kaçak işçiye ihtiyaç duyuyorsa, kaçak işçi gelir.” (12). CTP Mağusa milletvekili Sonay Adem bir yıl sonra kürsüden, hükümetle başsavcılığın gizlice anlaşarak 20–25 bin kaçak işçinin statüsünü yasalaştırmaya çalıştığını ve bu yönde TC hükümetiyle gizli protokoller imzalandığını söyledi (4).
2000. TKP hükümette, Mustafa Akıncı Başbakan Yardımcısı. Polisi askerden alıp İçişleri’ne bağlamak istedi. Güvenlik Kuvvetleri Komutanı muhalifleri vatan hainliğiyle suçlayan bir konuşma yaptı; ardından tutuklamalar geldi (11). Avrupa gazetesinden Şener Levent ve üç gazeteci, adadaki otuz beş bin Türk askerini eleştirdikten sonra Rumca konuşan Kıbrıslılar hesabına casuslukla suçlanıp günlerce tutuldu (13). Rauf Denktaş komutanı savundu; komutan “bizim memurumuz, bizim komutanımız olarak konuştu” (11). Aynı günlerin bir sahnesini Akıncı 2012’de anlattı: Komutan Ali Nihat Özeyranlı polisin yeni binasının açılışında Denktaş’a dönerek “Sayın Cumhurbaşkanım ben polisin etrafına çelik bir zırh ördüm, buna sivil siyasetçi dokunamaz” dedi; Akıncı töreni protesto edip ayrıldı, komutan basını çağırıp ağır konuştu, Akıncı da “General çizmeyi aştı” demek durumunda kaldığını söylüyor. Bu sözü söyleyeceği basın toplantısından vazgeçmesi için, yine kendi anlatımıyla, “Sayın Denktaş da, o zaman Büyükelçi olan Sayın Apakan da devreye girdiler. Beni telefonla aradılar.” Vazgeçmedi; sonrasını da anlattı: Koordinasyon toplantılarına “beni çağırmadılar ondan sonra”; daha önce katıldığı bir toplantıda karşı çıktığı bir karar, dağdaki bayrağın ışıklandırılması, karar özetine onun itirazı yazılmadan girmişti: “Ben buna muhalefet etmiştim. Ama muhalefet şerhi yok.” (14). Bunları Akıncı’nın on iki yıl sonraki anlatımından biliyoruz; anlattığı şey ise şudur: Seçilmiş bir Başbakan Yardımcısı’nı bir generale cevap vermekten vazgeçirmek için telefona sarılanlardan biri Türkiye’nin Büyükelçisi’dir ve vazgeçmeyen Başbakan Yardımcısı o toplantılara bir daha çağrılmamıştır. Komutanın, yani Ankara’nın atadığı generalin bununla yetinmediğini 3 Temmuz 2000’de Talat kürsüden anlattı. Talat’a göre general, kendisini eleştirenler için “Hesap sorarım, haddini bildiririm” demiş, ardından Başbakan’a dönmüştü: “Yani Sayın Komutan Sayın Başbakana bu dairelerin başındaki kişileri alın, eğer almazsanız ve bu sizin parti politikanızsa o zaman sizin hakkınızda da Meclis Soruşturması açılsın demiştir. Sayın Başbakan hâlâ susmaktadır”. Talat generalin görevden alınmasını istedi ve ekledi: “Bugüne kadar hiçbir general, hiçbir Türkiyeli politikacı buna cesaret edememiştir.” Tam burada oturumu yöneten Meclis Başkan Vekili Salih Coşar araya girdi: “Yeterli konuya değindiğinizi tahmin ediyorum.” Başkan, arada birkaç kısa replikten sonra: “bu konu günü geldiğinde sabaha kadar konuş.” Talat: “Bu Meclisin onurudur, prestijidir.” Soyer yerinden: “Tam yeridir efendim. Güvenlik Kuvvetleri ile ilgili Yasadır tartışılan.” Başkan’ın gerekçesi usuldü: “Burda bir Teşkilat Yasasını tartışıyoruz”, “gündemimiz bu değil”; ve az sonra: “Sayın Talat konuya dönmezseniz toplantıyı kapatacağım.” (2). Generalin sözlerini Talat’ın aktarımından biliyoruz ve sahnenin Meclis’e ait kısmı ise tutanağın kendisidir: Bir generalin Başbakan hakkında Meclis soruşturması istediği iddiası o Meclis’te gündem dışı sayılmış, Meclis’in onurundan söz eden milletvekili de Meclis’in başkanı tarafından toplantıyı kapatmakla uyarılmıştır. Bir hafta sonra Serdar Denktaş komutanın nereden geldiğini savunma olarak söyledi: “Türk Genel Kurmayından atanması bir gerekliliktir. Bir gerekliliktir, bunun arkasına hiç saklanmayın, gerekliliktir.” Hükümetin tutuklamalardan nasıl haberi olduğunu Akıncı 10 Temmuz’da anlattı: “Bu tutuklamanın olduğu günün gecesi haberimiz oldu”; Başbakan’a kendisi haber vermiş: “Konuyu benden öğrendi Sayın Başbakan.” Ve: “İtfaiyesini bile yönetemeyen bir ülke” (2). Bir önceki yıl bakanın yerinden “Başbakanlığa bağlıdır” diye düzelttiği kuvvetin polisi, bağlı olduğu söylenen makamların hiçbirine haber verme gereği duymamıştı. 28 Temmuz’da Soyer bu ordunun kimin ordusu olduğunu tek bir yasa maddesiyle gösterdi: “Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı Yasasında bulunan en yüksek rütbe albaydır.” Yani kendi adını taşıyan kuvvetin başına Türkçe konuşan bir Kıbrıslı’nın geçmesi hukuken mümkün değildi. Aynı gün Talat toplamı çıkardı: “Parlamentomuz olduğu halde, hükümetimiz olduğu halde, cumhurbaşkanımız olduğu halde, çeşitli kurum ve kuruluşlarımız olduğu halde kendi kendimizi yönetemiyoruz.” “Polis Güvenlik Kuvvetlerimize bağlı ama Güvenlik Kuvvetlerimiz bize bağlı değil.” “Merkez Bankasının Başkanını bizim hükümet atayamıyor.” (2). Aynı yaz, Türkiye’deki krize bağlı olarak kuzeydeki bankalar çöktü; “yaklaşık 50.000 Kıbrıslı Türkün banka hesabına el kondu.” Mudiler (bankaya para yatırıp kaybedenler) 24 Temmuz’da Meclis’i işgal etti (15). Düşünün: Türkiye’nin krizi bizim bankamızı batırıyor, biz Meclis’in kapısına gidiyoruz ve Meclis’in elinde bunu düzeltecek araç yok, çünkü para birimi de para politikası da o binadan yönetilmiyor. Bunu muhalefet değil, hükümet söyledi. 12 Mayıs 2000’de Maliye Bakanı Bayram: “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinin en büyük eksikliği para politikalarının elinde olmamasıdır”. Ardından Başbakan Vekili Akıncı: “Bakınız para meselesinde direksiyon elimizde değil”; ve bilanço: “Bugüne kadar başarılı olunamadı, falan hükümet döneminde, filan hükümet döneminde ama başarılı olamadık.” (2). Direksiyonun elimizde olmadığını direksiyona oturan söylüyor. Bu direksiyonun bankalar krizinde kimin elinde olduğunu Akıncı 2012’de anlattı. Önce yerel payı saydı: gereğinden fazla bankaya sahip şirketlerin limitleri aşması, Türkiye’deki faiz yarışının buraya taşınması, denetimin zamanında yapılmaması; hükümete geldiğinde bir günde, beş dakika içinde dört bankaya izin verilmesi kararını hazır bulduğunu da ekledi. Sonra farkı söyledi: Türkiye’de bir banka battığında,
Akıncı’ya göre, yurttaşa parasının başka bir bankaya aktarıldığı bildirildi ve mudi olayı yaşanmadı; bizde mudiler Meclis’i bastı. Türkiye Merkez Bankası “bizim Merkez Bankamıza yeterli kaynağı aktararak” bunu önleyebilirdi, çünkü “emisyon hakkı olmayan bir toplumduk” (14). Yerel nedenler gerçek; ama Akıncı’nın anlatımında krizi mudi isyanına çeviren şey, parayı basma yetkisinin başka yerde durmasıdır. Ankara’nın bu yaz bize hangi gözle baktığını da aynı tutanaklar kaydetti. 4 Ağustos’ta Soyer, Türkiye’nin MHP’li Devlet Bakanı Abdulhaluk Çay’ın bir sözünü kürsüye getirdi: “Kıbrıs’ta tek bir Türk kalmasa bile bizim çıkarımız vardır”; Türkiye Başbakanı’nın bu görüşe katılmadığını açıkladığını da ekledi (2). Oysa Ecevit’in kendisi de Nisan 1999 seçimlerinin arifesinde, Kıbrıs’ın Türkiye’nin stratejik çıkarları için öyle vazgeçilmez olduğunu söylemişti ki, adada tek bir Türkçe konuşan Kıbrıslı yaşamasa bile Ankara askerini çekmezdi (16). Bu cümlede toprak vardır, çıkar vardır, asker vardır; bir tek biz yokuzdur. 14 Ağustos’ta Soyer, Türkiye’yle görüşmek için randevu beklediğini açıklayan Başbakan’a Kıbrıs’tan sorumlu Devlet Bakanı Şükrü Sina Gürel’in verdiği cevabı okudu: “Gerek yok böyle bir ziyarete”. Bir başbakan randevu istiyor, bir devlet bakanı gazeteden gerek olmadığını bildiriyor. 25 Ağustos’ta Talat, Ankara’daki Milli Güvenlik Kurulu’nun bir kararını bizim Başbakan’ın nasıl karşıladığını kürsüden alayla özetledi: “İlahi yarabbi şükür dedi Başbakan. […] Demek ki dedi bizi destekleyeceklermiş.” 18 Ağustos’ta DP’li Kenan Akın bir gazetecinin yazdıklarını hatırlattı: “Piç ve asalak kelimesine muhatap olduk hepimiz bir gazeteci tarafından.” (2). Ahmet Cavit An da aynı aylarda TC yetkililerinin ve bazı gazete yazarlarının Türkçe konuşan Kıbrıslılar hakkındaki “aşağılayıcı değerlendirmeler”inin tepki doğurduğunu kaydediyor (4). Rahatsızlık yalnız solda değildi: Vatan’ın genel yayın yönetmeni Kasımoğlu 4 Ocak 2001’de, Türkiye’de bazı yazarların gazete sütunlarında Türkçe konuşan Kıbrıslılar için nankör, asalak, tembel gibi sözleri sık sık yinelediğini ve dozun kaçtığını yazdı; kusuru ise birkaç kalemşörde buldu, Anadolu insanına mal edilemeyeceğini ekledi. İki yıl sonra, meydanlar dolduğunda, nankör sözcüğünün Türkiye basınında manşet olduğunu da o kaydedecekti (3). Çek, tembellik, gereksiz ziyaret, asalak: Dört ayrı ağızdan çıkan bu sözlükte bizim adımız hiçbir zaman ortak, hiçbir zaman muhatap değildir; egemenin sözlüğünün bütün kelimeleri, birine bakmakla yükümlü olduğunu düşünen ve bundan yorulmuş bir sahibin kelimeleridir. Aynı yılın “Cumhurbaşkanlığı” seçiminde Rauf Denktaş’ın ikinci turda kaybetme ihtimali belirince harekete geçen Ankara, Derviş Eroğlu’nun seçimden çekilmesini sağladı (11). Eroğlu kararı parti meclisine bağladı; ama gazetecilere “Arkamda 32 MİT ajanı dolaşmaktadır” diyen de oydu (4). Kampanyada çalışan TKP’li Mahide Ergün, Eroğlu’nun Denktaş karşısında zaten şansı olmadığını, bu yüzden “şantaja gerek yok” diye düşündüklerini yazar; sonrasını bir ünlem işaretiyle anlatır: “Buna rağmen, risk göze alınmadı ve Eroğlu, Cumhurbaşkanlığı seçimlerinden çekilmeye ikna(!) edildi.” Kimin ikna ettiğini yazmıyor. Kime oy vereceğini sordukları çoğu kişiden aldıkları cevabı da aynı Ergün kaydetti: “Hem Türkiye Denktaş’ı istiyor. Akıncı kazanırsa, Türkiye bizi darda boğar.” (17). Adayı o günlerde izleyen iki Fransız tarihçi de kuzeydeki havayı kaydetti: “Herkes, Ankara’nın bir kez daha müdahale ettiği kanısındaydı”; “Ankara tercihini belli etti. Demokrasimiz bir darbe aldı ve bu kez durum daha önce yaşanılanlardan çok farklı.” Aynı kitap o yıllar için tek cümlelik bir tanı koyuyor: “Demokrasi duruma göre değişiyordu ve demokratik tercihlere ancak askerî yetkililerin tercihlerine tekabül ettikleri zaman uyuluyordu.” Oyların kime yaradığını da yazıyor: “Anadolu’dan gelenlerin oyları, Denktaş iktidarının istikrarını sağladığı için değerliydi.” (5). Sandığa giden seçmen oyunu kime vermek istediğini değil, yanlış kişiye verirse Ankara’nın ne yapacağını hesaplıyorsa, o sandıktan çıkan şeye irade demek için kelimenin anlamını epeyce zorlamak gerekir. Yılın sonunda Rauf Denktaş “dönemin Başbakanı Bülent Ecevit’in desteğiyle resmen görüşmelerden ayrıldığını açıkladı.” (18). Kasımoğlu’nun aktardığına göre Talat, Çankaya zirvesinde alınan kararın halkın iradesini ayaklar altına aldığını söylemişti. Kasımoğlu 1 Aralık 2000’de ona haddini de bildirdi: Bu devletin parlamentosunda oturan, bu devletin sağladığı koşullarda parti liderliği yapan birinin, zirvenin öne sürdüğü KKTC’nin kabulü koşuluna muhalefet etme, tepki gösterme hakkı yoktu; böyle bir zihniyetin de Meclis’te yeri olmamalıydı. Kararı Ankara’nın aldığı iddiasını da reddediyor, konunun zirveden önce KKTC Bakanlar Kurulu’nda ele alındığını yazıyordu (3). “Mücadele alanı” diyenlerin bu yazıyı okumasını isterim: Düzenin savunucusuna göre Meclis’te oturmak itiraz hakkı kazandırmıyor, tersine bir itirazı yasaklıyor ve neye itiraz edilemeyeceğini Çankaya’daki bir zirvenin kararı belirliyor. Otuz dokuz örgüt Bu Memleket Bizim platformunu kurdu; bildirisi şöyleydi: “Kıbrıs Türk’ü bir yok olma süreci yaşamaktadır. Kendi kendini yönetmesi engellenmektedir.” (11, 16). Platformun iki ana talebinden biri polisin sivil yönetime bağlanmasıydı; kurucular arasında CTP de vardı. Ekim 2000 bildirisi kararların nerede alındığını da adıyla yazıyordu: Her şey Türkiye Büyükelçiliği’ndeki “Ulusal Koordinasyon Kurulu”nda, yani Eroğlu’nun 1995’te “Yüksek Koordinasyon Kurulu” dediği masada belirleniyordu (16). Aynı ay adresi hükümet de gösterdi: Kasımoğlu’nun 4 Ekim 2000’de yazdığına göre hükümet memur maaşlarını ödeyememiş, başbakanla maliye bakanı bunu Ankara’dan gelmeyen parayla açıklamıştı; gazeteci iki ortağı birlikte azarladı: “Ne UBP ne de TKP, bu fotoğrafı elinin tersi ile bir kenara itip “Maaşların ödenememesinde olduğu gibi sorumlu Ankara’dır” söylem ve demeçlerinin arkasına saklanıp, devlet ve hükümet olma sorumluluğundan kendini kurtaramaz”. İki gün sonra, yerel yönetimlerin suçunun inkâr edilemeyecek kadar ağır olduğunu yineleyip şunu yazdı: Bu devlet varlığını sürdürecekse bunu o politikacıların inisiyatifi değil, Türkiye’nin KKTC’ye karşı tavrı ve siyaseti belirleyecekti (3). Kasımoğlu’nun tezi benimkinin tersidir: Ona göre devletin olanakları yıllarca partizanlık ve eş dost kayırması uğruna har vurulup harman savrulmuştur ve Ankara’yı göstermek sorumluluktan kaçmaktır. İtirazın haklı yanı var; o kadroları Ankara dağıtmadı, bizim oy verdiğimiz hükümetler dağıttı. Ama hükümet maaşı ödeyememesini Ankara’yla açıklıyor, onu bunun için azarlayan gazeteci de devletin sürüp sürmeyeceğini Ankara’nın tavrına bağlıyor: Suçu birbirine atan iki taraf, kararın adresinde anlaşmaktadır. Ahmet Cavit An o günlerde biat sözcüğünü kullanmadan biatın mekanizmasını yazdı: “Ekonomik bağımlılık, ideolojik bağımlılığı da getirmekte ve küçük burjuva tavırlar düzenle uyumlaşmaktadır.” Örneği de verdi: Aralık 2000’deki beş günlük genel greve katılım yüzde otuzdu; devlet grevden “400 milyar TL kârlı çıktığını” açıkladı (4). Aynı yıl Özker Özgür, artık partisiz, “Durum Budur” başlıklı yazısında yılın özetini yaptı: “Sandıklar kurulur seçimler yapılır hükümetler gider; hiçbiri askere söz geçiremez” […] “Yöneten Ankara’dan atanan asker sivil bürokratlardır.” Bu cümleler için Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı’nın askerî mahkemesinde yargılandı (19). Sandığın askere söz geçiremediğini yazan adamı asker yargıladı ve böylece cümlenin doğruluğunu, onu cezalandırmak isteyen mahkemenin kendisi kanıtlamış oldu…
2001. Sendikaların “Yıkım Paketi” dediği 12 Ocak 2001 tarihli Ekonomik ve Mali İşbirliği Protokolü, TKP’nin hâlâ ortak olduğu UBP–TKP hükümeti döneminde yürürlüğe girdi. Aynı günlerde Ankara bir de eylem planı açıkladı; adı “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetini Güçlendirme Planı”ydı. CTP planı Türkiye’yle bütünleşmeyi ilerleten bir program sayıp tepki olarak Ankara’daki Ortaklık Konseyi toplantısına katılmama kararı almıştı; 5 Ocak’ta hükümet adına önce Maliye Bakanı Bayram, ardından Başbakan Yardımcısı Akıncı cevap verdi. Akıncı’nın tarifi şuydu: “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti kendi Bakanlıklarına talimat vermiştir. Demiştir ki bu konuyu Şubat 2001’e kadar hallet. Bu konuyu Ekim 2001’e kadar hallet.” Planda yeni bir unsur bulunmadığını, maddelerin daha önce konuşulmuş teşvik, kredi ve gölet gibi işler olduğunu, bu yüzden Ortaklık Konseyi’nde ele alınacak bir şey olmadığını söyledi; “82. vilayet” manşetini de sansasyon örneği olarak andı. Talat aynı oturumda onu planı küçümsemekle suçladı; Akıncı’nın cevabı “Yeni birşey değil bilinenlerdir bunlar” oldu (2). Hükümetle muhalefet planın ne anlama geldiğini tartıştı; nerede kararlaştırıldığında ise ayrılık yoktu: Akıncı’ya göre Türkiye’nin kendi bakanlıklarına verdiği bir talimattı, Talat’a göre bizim hükümetin haberi bile olmadan Türkiye Bakanlar Kurulu’nda kabul edilmişti. Öğretmen sendikası gazetelere ilan verdi; bunu da eylemlerinde pankart olarak taşıdı “Ankara; Ne Paranı, Ne Paketini Ne De Memurunu İstemiyoruz” (yazım hatası sendikaya aittir). Rauf Denktaş ilana “ihanet” dedi, ertesi gün sendika yönetimi hakkında polis soruşturması emri verildi (16); sendikanın anlatımına göre yönetim kurulunun tamamına dava açıldı (20). Kovuşturmayı basından isteyen de oldu; Kasımoğlu 31 Ocak 2001’de ilan için şunu yazdı: “Devletin varlığına kastedilen ve halkı adeta isyana kışkırtan bu tür söylem ve eylemlerin KKTC Anayasa ve yasalarına göre suç sayılıp sayılmadığını yetkili merciler artık karar verip, ona göre icraat yapma sorumluluğu ile karşı karşıyadırlar!!!” (3). İlanın söylediği, Ankara’nın parasını ve paketini istemediğiydi; bunu devletin varlığına kasıt sayan cümle, o devletin varlığını neye bağladığını da söylemiş oluyor… Paketin tutarı 350 milyon dolardı; Dodd’a göre amacı Türkçe konuşan Kıbrıslıların ekonomisini “geliştirmek ve denetlemek” ve KKTC’yi Türkiye’ye daha sıkı bağlamaktı. Koalisyon dağıldığında Akıncı bunu Türk müdahalesine bağladı; Dodd’un cevabı soğuk: Akıncı’nın, Türkiye’nin başlattığı programı denetlemesine zaten izin verilmezdi (21). Mart’ta asker sokağın sloganına da karıştı. Soyer 20 Mart’ta kürsüden, Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı’nın özel radyolara bir miting öncesinde hangi sloganları yayımlayacaklarını bildirdiğini ileri sürdü; aralarında “Rum yanlılarına geçit yok” ve “CTP haindir” vardı; hükümet sıralarından buna itiraz edildi, böyle bir slogan duyulmadığı söylendi. Soyer aynı konuşmada şunu da söyledi: “Bu ülkenin Güvenlik Kuvvetleri Komutanı Sayın Ali Nihat Özeyranlı bütün Meclise, Başbakana ve Başbakan Yardımcısına hakaret etti.” (2). Avrupa gazetesinin matbaası 24 Mayıs 2001’de bombalandı, makineleri Rauf Denktaş’a ödenecek tazminat borcu için haczedildi, gazete kapandı ve Afrika adıyla yeniden çıktı (13). Haziran’da hükümet düştü; nerede düştüğünü aşağıda, 2004’ün satırlarında okuyacaksınız. TKP’nin içinden bir tanıklık da var. Ergün’ün yazdığına göre Serdar Denktaş’ın da ortağı olduğu banka batmış, ortakları hakkında soruşturma başlatılmıştı: “Dahası, “Serdar Denktaş’ın politik hayatı biter” ikazları, en yüksek makamlardan yapılmaya başlandı. Ama, hükümetin TKP kanadı direniyordu. Sonunda hükümet bozduruldu.” Ergün’e göre hükümeti Meclis düşürmedi; Eroğlu, yeniden başbakan olma güvencesini alıp istifa ederek bozdu (17). Ergün TKP’lidir ve ikazı yapan makamın adını vermez… Aynı ay Türkiye Başbakanı devletimizin boy ölçüsünü aldı. Soyer 1 Haziran 2001’de Ecevit’in bir açıklamasını kürsüden aktardı: “ilçe kadar bir memleket. İlçe bile değil. Orada da Başkanlık rejimi ve buna bağlı olarak işte Cumhurbaşkanı ve Başbakan olması çok anormaldir”. Eylül’de aynı ölçüyü Ankara’daki iktidar ortağı ANAP’ın milletvekili Bülent Akarcalı, Soyer’in aktardığına göre TRT 2’de yeniden aldı: “Kendi parası olmayan, kendi kendini yönetmeyen, ihaleleri Ankara’da açılıp eyalet gibi yönetilen, kağıt üstünde devlet”; ve: “elçi ile kolordu komutanının memleketi idare ettiğini herkes bilir”. İktidar sıralarından o anda gelen cevap, Hüseyin Özgürgün’ün yerinden söylediği iki kelimeydi: “Ayıp etti.” (2). Ayıp etti; yalan söyledi denmedi. İki kelimeden fazlasını okumak istemem; ama bu dizide dört bölümdür belgeyle, tanıkla, tutanakla göstermeye çalıştığım şeyi Ankara’nın milletvekili devlet televizyonunda tek cümleyle söylüyor ve bizim Meclis’imizin tutanağında o an için buna karşı yazılı tek itiraz bu iki kelimedir… Kasım’da iş ölçü almaktan çıktı: Türkiye Başbakanı’nın, Kıbrıs Cumhuriyeti Avrupa Birliği’ne alınırsa kuzeyin ilhak edilebileceği ya da özerk bölge yapılabileceği yolundaki sözleri Meclis’in gündemine geldi. 9 Kasım 2001’de Talat hükümete seslendi: “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ni ilhak edeceğim dedi, siz de, hadi ordan diyemediniz.” Akıncı, Ecevit’in bize yıllar önce verdiği başka bir öğüdü hatırlattı: “Yahu derdi, siz o kadar küçük bir topluluksunuz ki toplanın bir stadyuma referandumla idare edin memleketinizi.” Ve devam etti: “Şimdi de Kıbrıs Türkü’nün fikri nedir sormadan ilhak edecekmiş Kuzey Kıbrıs’ı.” Hükümetin cevabını Başbakan Yardımcısı Salih Coşar verdi; ve Soyer’in ilhaka karşı olup olmadığı sorusuna yanıtı netti: “Ben karşı değilim. Kıbrıs Türkü karşı değil.” Ardından ortada böyle bir durum bulunmadığını, söylediğinin kişisel görüşü ve gönlü olduğunu ekledi (2). Başbakan yardımcısı, yemin ettiği devletin ortadan kaldırılmasına hem kendi adına hem de sormadığı bir halk adına karşı olmadığını o devletin Meclis’inde bildiriyor; biatın bundan daha eksiksiz bir tanımını ben yazamazdım… Bir hafta sonra, Merkez Bankası yasası görüşülürken, Soyer muhalefetin “istişare” önerisinin bile neden reddedildiğini anlattı: “Öyle buyurdu tanrılar. Tanrılar öyle buyurdu.” Akıncı da iktidar sıralarına dönüp Meclis’teki konuşmanın gerçek muhatabını söyledi: “Farkındaysanız sizi hep kenarda tutarak konuşuyoruz. Çünkü ana karar merciinin başkaları oldunu biliyoruz.” (2).
2002. Tanrıların kimler olduğu yılın ilk aylarında adres adres sayıldı. 4 Ocak’ta Soyer, Türkiye’den gelen yirmi beş milyon doların hangi bankaya verileceğine kimin karar verdiğini komitede Merkez Bankası Başkanı’na sorduklarını anlattı; karar ne Başkan’ındı ne Maliye Bakanlığı’nın: “Buna Elçilik karar verdi. İşte yanlışlık burdadır.” 1 Şubat’ta aynı milletvekili, bu düzende yurttaşın derdini nereye götürdüğünü tarif etti: “Bu yüzden bugün hükümeti, devleti, Cumhurbaşkanını, Meclisi by-pass etmek isteyen herkes çıkıp ya elçiliğe gitmektedir derdini çözmek için, ya TC Yardım heyetine gitmektedir buradan da çözmezse pire ısırdı çık yukarı Ankara’ya gitmektedir.” 1 Mart’ta, Meclis heyetinin Ankara’da Gürel’le yaptığı görüşmeden edindiği bilgiyi açıkladı: Gürel heyete “şu, şu, şu yasalar geçmezse yardım yoktur dedi.” UBP’li Süha Türköz yerinden “Öyle birşey söylemedi” diye itiraz etti; itirazın ardından sorduğu soru ise şuydu: “Anavatana bağlılıktan rahatsızlık duyuyorsunuz?” (2). Gürel’in o cümleyi kurup kurmadığını bilemem, iki milletvekili iki ayrı şey söylüyor; bildiğim, yasaların yardıma bağlandığını söyleyen milletvekiline iktidar sırasından verilen cevabın bir yalanlamayla yetinmeyip bir sadakat sorgusuna dönüştüğüdür. 19 Nisan’da Meclis, İsrail’in Filistin’deki harekâtını kınayan bir karar metnini görüşüyordu. Akıncı metni fazla çekingen buldu ve nereden geldiğini tahmin etti: “Herhalde bir yerlerde bu hazırlandı, kelimesine, virgülüne dokunulmaz diye zaman zaman bu Meclise yaptırıldığı gibi önümüze pişirilmiş, kurtarılmış bir taslak getirip konuldu.” Ve Meclis’in işlevine kendi adını koydu: “noterlikten kurtulmamız lazım. Önümüze konan herşeye eyvallah deyip mühür basmak işlevinden kendimizi kurtarmamız lazım”. 3 Mayıs’ta Soyer, Gürel’in bir demecini kürsüden protesto etti; Soyer’in okuduğu demece göre Kıbrıs Türk toplumu “hem dünyadan tecrit edilen, hem de dışardan etkilenen bir toplum haline gelmiştir” ve “Kıbrıs’ı dışardan çeşitli yöntemlerle etkilemek başka yerlere göre hem çok daha ucuz, hem de çok daha kolaydır”; Soyer bunu Kıbrıs Türk halkına hakaret saydı (2). Tembelden, asalaktan ve ilçe bile olmayandan sonra sözlüğe bir kelime daha eklenmiştir: ucuz… Ağustos’ta Lefkoşa Kaza Mahkemesi Şener Levent ile Memduh Ener’i altı ay hapse mahkûm etti; suç, 1999’da çıkan “Bir Numaralı Vatan Haini Kim?” başlıklı haberdi (22). Bu memlekette vatan hainini soran hapse girdi. Hainler aranırken toplum eriyordu; Özker Özgür 6 Temmuz 2002’de Londra’da şunu söyledi: “Şimdiden Kıbrıs’ta Kıbrıslı Türklerden daha fazla Türk yerleşimci yaşıyor. Yakında biz kalmayacağız. Tek kurtuluş, birleşik bir Kıbrıs’ın AB’ye katılmasıdır.” (23). 9 Eylül’de Akıncı milletvekillerine sordu: “Ha, illaki birileri bize işarda bulunacak da ona göre mi parmak kaldıracağız bu Mecliste? E, yazıktır arkadaşlar bize.” Aynı konuşmada Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin bizi nasıl gördüğünü de kendi cümleleriyle özetledi: “Diyor ki, defacto olarak Türkiye orada söz sahibidir. Türkiye’nin idaresinde bir yersiniz diyor.” 27 Eylül’de Soyer, Doğu Akdeniz Üniversitesi rektörünün görevden alınıp geri getirilmesinde kimlerin toplandığını saydı: “Cumhurbaşkanı, Kolordu Komutanı, Büyükelçi. Bizim Başbakan da Zeus’un oğlu olarak diyor ki, haberim yoktu benim bundan. Zeuslar dedi ki kendine, “Derhal bunu yerine iade et”.” 4 Ekim’de TKP’li Mehmet Emin Karagil, Türkiye’deki bakanlıklarla imzalanan protokollerin nasıl imzalandığını anlattı: “ne koyarlarsa önümüze imza atıyoruz. Ne yaparsa anamız hazırladı şükran, şükran deyip imzayı çakıyoruz.” Para için de durum farklı değildi; Soyer 2 Aralık’ta: “Bizim Merkez Bankamızı bugün üç tane Türkiye’den atanan kişinin oluşturduğu beş kişilik bir heyet yürütüyor.” (2). Tanrılar, Zeuslar ve birazdan okuyacağınız Allahlar: Bu Meclis’in milletvekilleri kendilerini yönetenlere ad koyarken hep gökyüzüne bakmak zorunda kalmıştır, çünkü kararın sahibini işaret edecek dünyevi bir makam adı ellerindeki anayasada yazılı değildir. Burada dürüst bir parantez açmam gerekiyor: Bu bölümdeki tanıklıkların çoğu o Meclis’in kürsüsünden geliyor; demek ki kürsüde söz vardı, hem de yer yer sert söz. İktidar da tam bunu kanıt sayıyordu. 2 Aralık 2002’de Tarım ve Orman Bakanı İrsen Küçük yerinden Karagil’e sordu: “Kıbrıs Türkü kendini yönetmiyor mu Sayın Karagil?” Karagil: “Sayın Bakan, bizi müşavirler yönetiyor.” Küçük: “Parlamentoda konuşabiliyorsan, bu Kürsüye çıkabiliyorsan.” Karagil müşavirlerin adresini de verdi, “Büyükelçilikteki müşavirler”; Bakan bunu saptırma sayıp bakanlığını kendisinin yönettiğini söyledi (2). Bakanın yarım bıraktığı cümle, bu dizinin karşı çıktığı tezin en kısa hâlidir: Konuşabiliyorsan yönetiyorsun. Komitelerde hükümet tasarılarının kimi maddeleri de değiştirilebiliyordu; CTP’li Kadri Fellahoğlu 15 Ekim 2002’de bir tasarıdaki sınırsız yetki hükümleri için “Ama komite üyelerinin tümünün de karşı çıkması ile bunlar geri alındı.” diyordu (2). Bunu saklamıyorum; yalnız neyin kanıtı olduğunu doğru okumak gerekir. Bir kurumda konuşulabilmesi, o kurumda karar verilebildiğini göstermez; bu tutanakların gösterdiği, sözün serbest olduğu, bir tasarının maddesinin de geri alınabildiği, ama polisin, paranın ve hükümetin kimde duracağına o kürsüde karar verilmediği bir Meclis’tir. Annan Planı geldiğinde bunu Soyer’in kendisi söyledi; 29 Kasım 2002: “Şimdi Milli Güvenlik Kurulu toplandı, bir karar alacak Türkiye’de ve bu karar bizim de, Türkiye’nin de belirleyici politikası olacak ve biz yokuz bunların içerisinde ve biz egemenlik iddiası ederiz. Olamaz bu.” (2). Yılın sonunda sokak konuştu. Neden daha önce değil? Masis Kürkçügil’in derlediği kitapta Mehmet Uğur açıklıyor: Türkçe konuşan Kıbrıslıların önünde yıllardır yalnız iki yol vardı, ya susup bu düzene ayak uydurmak ya da adayı terk etmek; sesini yükseltmek, “Denktaş ve maiyetinin Türk ordusunun desteği ile sahip olduğu iktidar tekeli nedeniyle daha önce uygulanabilir değildi.” O tekelde ilk çatlak Ankara’da açıldı: Türkiye’de hükümet değişti, yeni hükümetle ordu arasındaki çatlak görünür oldu, ancak o zaman ses çıktı: 27 Kasım 2002’de ilk büyük gösteri, 14 Ocak 2003’te “Kuzey Kıbrıs nüfusunun üçte birinin yer aldığı” daha büyüğü (24). Yani sokağa çıkabilmemiz bile Ankara’daki hükümet değişikliğine bağlıydı. Bu tek başına biat değildir; bağımlılığın sokağa kadar indiğini gösterir. Sokağın kendi metni de garantiyi yazmıştı: Ağustos 2002’de, aralarında KTÖS’ün ve DEV-İŞ’in de bulunduğu örgütlerin Ortak Vizyon belgesi, “Garanti Antlaşmaları ile güvenliğimizin sağlandığı bir çözüme ulaşmak mümkündür” diyordu (24). Statükoya karşı yürüyenler, güvenliği yine Garanti Antlaşmaları’nda, yani Ankara’nın garantisinde arıyordu…
2003. Yıl, meydanları dolduranlara Ankara’dan verilen bir cevapla açıldı. Bülent Ecevit, başbakanlıktan ayrılalı iki ay olmuşken, 12 Ocak 2003’te İstanbul’da “Ulusal Birlik Toplantısı”nda: “Türkiye ile Kuzey Kıbrıs’ta iki ayrı devlet yoktur; bir anlamda tek devlet vardır.” Kuralları ve anayasaları ayrıydı, “ama gönülleri bir, bilinçleri bir”. Kıbrıs’ın kaderine kimin bakacağını da saydı: “Kıbrıs’la sadece üç devletin ilgilenme hakkı vardır: Türkiye, Yunanistan ve İngiltere.” Lefkoşa meydanlarını dolduranlar için kullandığı kelimeler: “bilmem kaç bin kimse” ve “teslimiyetçilik” (25). Üç devlet sayılıyor ve Kıbrıslılar listede yok; 1974’teki harekâtın başbakanı, otuz yıl sonra bizi tek devletin bir parçası, kendi geleceği için sokağa çıkanları da saymaya değmeyecek bir kalabalık olarak görüyordu. Meydanlara karşı Denktaş’ı savunan Kasımoğlu da kararı Lefkoşa’da aramıyordu: Yılın başında, 3 Ocak’ta, Batı’nın Türkiye’den AB karşılığında Kıbrıs’ı istediğini, buna Türkiye’nin karar vereceğini, isteyip istemediğini de 75 milyon Anadolu insanının tavrı ve iradesiyle göstereceğini yazmış; aynı yazıda Erdoğan’ın Rize’de Kıbrıs işinin Denktaş’ın özel meselesi olmadığını, yirmi otuz yıldır süren politikaları tasvip etmediğini söylediğini de aktarmıştı (3). Denktaş’a itiraz Rize’den geliyor, onu savunan gazeteci de son sözü Anadolu’nun 75 milyonuna bırakıyordu. Lefkoşa’da Ankara’nın sesi ise Büyükelçi’ydi. 18 Şubat 2003’te, bir orman arazisinin devriyle ilgili yasa tasarısı görüşülürken Sonay Adem kürsüden söyledi: “Sayın Elçi Hayati Güven’in iki dudağı arasından çıkan talimatla bu yasa tasarısını buradan geçirmeye kalkıyorlar.” Hükümet sıralarından cevap: “Sizin görüşünüz bu efendim” (2). Adem’in iddiasını kanıtlayacak bir belgem yok; ama aynı Büyükelçi’nin adı, CTP’nin o günlerdeki Ankara macerasında bir kez daha geçiyor. CTP yıllarca ana muhalefetti. Eşref Vaiz Ankara kapısını anlatıyor: Recep Tayyip Erdoğan’la randevuyu Büyükelçi Hayati Güven ve Ankara’da Ahmet Zeki Bulunç “bir türlü” alamıyordu: “Daha sonra bu randevuyu almak istemedikleri ortaya çıktı.” Randevu ünlü bir gazeteci dostun aracılığıyla alındı; “Bunu gizlemek için İstanbul üzerinden Ankara’ya gitmeyi kararlaştırdık.” Yine de Lefkoşa Büyükelçisi Talat’ı arayıp “hayırdır İstanbul’a mı gidiyorsunuz” demişti. Ankara’da Erdoğan’ın masasında CTP hakkında bir dosya vardı; Erdoğan “Evet böyle bir dosya var” dedi, dosyada “mitinglerinizde Türk bayrağı taşımıyormuşsunuz” yazdığını söyledi ve ekledi: “Sizin Rumcu olduğunuz, onlarla iç içe yaşamak, onların egemenliği altında yaşamak istediğinize dair iddialar var.” Vaiz’in özeti: “Düşünün CTP yıllarca ana muhalefet oldu ve TC’deki ne ana muhalefetle görüşebiliyoruz ne de hükümet partisi ile.” (26). Bir ülkenin ana muhalefet partisi, başka bir ülkenin iktidar partisinin liderinden randevuyu bir gazeteci dostun aracılığıyla alıyor, yolunu İstanbul’dan dolaştırıyor ve vardığında masada kendisi hakkında tutulmuş bir dosyayla karşılaşıyor; amir ile memur arasındaki ilişkide bile memurun dosyasını görme hakkı vardır. Annan Planı’na ne denileceğine de Lefkoşa’da karar verilmedi. Dodd’un yazdığına göre 6 Mart 2003’teki Çankaya zirvesinde, Genelkurmay Başkanı’nın da katılımıyla, Denktaş’ın planı imzalamaması kararlaştırıldı. Ertesi gün Denktaş Lefkoşa’da meydanda konuştu ve Ankara’nın Annan Planı’nın bugünkü biçimiyle kabul edilemeyeceğine karar verdiğini söyledi. Aynı gün Meclis referandumu oylayacaktı; Denktaş oylama yapılmamasını istedi, oylama yapılmadı (21). Aynı 6 Mart’ta, Çankaya’dan çıkar çıkmaz, Rauf Denktaş Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu’nda konuştu: “Bizim -134 000 kişilik bir seçmen gücümüz var- 134 000 kişinin yarıdan çok, fazla oyuyla, Türkiye’nin, güvenlik açısından […] elde etmiş olduğu, uluslararası anlaşmalarla teyit edilmiş olan hakkını referandumla ortadan kaldırma hakkımız yoktur.” (27). Yüz otuz dört bin: Kendi seçmeninin sayısını, o seçmenin çoğunluğunun bile Türkiye’nin anlaşmalardan doğan hakkını kaldıramayacağını anlatmak için başka bir ülkenin meclisinde kullanan bir “Cumhurbaşkanı”. Kızılyürek’in yorumu: Denktaş “134 bin Kıbrıslı Türk vatandaşın vatandaşlık haklarını yok sayıyor ve Kıbrıs politikasını Türk ulusunun belirleyeceğini söylüyor.” Aynı yazar bu döneme şu adı verdi: “Eski düzenin ‘Hayaletleri’ 2002’nin sonu ile 2003 yılının başına kadar açık olan çözüm penceresinden geçilmesine izin vermediler.” (28). Pencere kapandıktan sonra Denktaş altı maddelik bir öneri paketini Papadopulos’a iletti; Kasımoğlu 3 Nisan 2003’te paketin üzerinde durulması gereken yanını övgüyle kaydetti: Öneriler “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile birlikte hazırlanmış”tı (3). Türk tarafının iyi niyet girişimi diye sunulan metnin ortak yazarı Ankara’ydı; Kasımoğlu bunu samimiyetin kanıtı sayıyordu. Kütüğün kendisi de tartışmalıydı. Yenidüzen’in verisine göre kayıtlı seçmen 1998’de 120.758, Eylül 2003’te 137.500, Kasım 2003’te 141.471’di; Kasım’da Akıncı, kütüğe yapılan toplu kayıtların kanıtlarını Lefkoşa’yı ziyaret eden Erdoğan’a teslim etti ve ertesi gün Denktaş onu hain ilan etti (16). Akıncı Ağustos’ta Büyükelçilik aracılığıyla Abdullah Gül’e bir de mektup göndermiş, cevap alamamıştı; mektubu sonradan Meclis arşivine girsin diye kürsüden okudu: “Ankara’dan Kıbrıs’a atanan ve Türkiye adına burada bulunan bir kısım asker, sivil bürokratların çeşitli yollarla müdahaleleri şimdiden başlamıştır.” (2). Akıncı mektubu, seçimlerin açık ve dürüst olmasını isteyen Gül’ün kendi sözüne dayanarak yazıyor; şikâyet ettiği komutanı ve bürokratları görevden alabilecek makam da Lefkoşa’da değil Ankara’dadır. Seçimin dürüstlüğü için başvurulacak son merci, seçimin yapıldığı ülkenin dışında oturuyor. Seçime bir aydan az kala Genelkurmay’da da bir masa kuruldu; anlatan Atun toplantıyı seçimle ilişkilendirmiyor. Eski Başbakan ve Meclis Başkanı Hakkı Atun’un anılarında yazdığına göre Genelkurmay Stratejik Araştırma Merkezi onu 19 Kasım 2003’teki basına kapalı bir toplantıya çağırdı ve önceden yazılı görüş istedi; istenen, Atun’un tırnak içinde aktardığı sözlerle, “Kıbrıs sorununun ulusal menfaatlerimiz doğrultusunda çözülmesi için Türkiye’nin uygulamasında fayda mütalaa edilen geleceğe yönelik seçeneklere ilişkin” görüş ve önerilerdi. Atun çağrıyı Doğu Akdeniz Üniversitesi’ndeki araştırma merkezinin başkanı olarak almıştı; o merkez için de şunu yazıyor: “DAÜ-SAM Büyükelçi Ertuğrul Apakan’ın teşviki ve mali desteği ile 2000 yılında kurulduğundan beri T.C. Lefkoşa Büyükelçiliği’nin maddi desteği ile çalışmalarını yürütmekteydi.” (29). Ne yazdığını anlatmıyor. “Menfaatlerimiz” diyen Genelkurmay’dır, seçenekleri uygulayacak olan Türkiye’dir ve eski başbakanımız o masada, giderini Büyükelçiliğin karşıladığı bir merkezin başkanı olarak danışmandır. 14 Aralık 2003 seçiminde çözüm isteyenler az farkla öne geçince, Türkiye’nin yüksek tirajlı gazetelerinden Star ertesi sabah manşetini attı: “Yav-RUM Vatan” (30). Yavru vatan, bir gecede Rum’a dönmüştü; çünkü kendisinden beklenenden farklı oy vermişti.
2003–2004. Mart 2003’te Talat formülü koymuştu; iklim, Meclis’in bileşimi değişince ve Denktaş görüşmecilikten gidince değişecekti (16). Eylül’de üç muhalefet partisi protokol imzaladı: Seçimden sonra Denktaş’ı görüşmecilikten alacak, statükocu hiçbir partiyle hükümet kurmayacaklardı (24, 31). Seçim geldi, bileşim değişti; sonrasını okuyun. CTP heyeti koalisyon görüşmelerine UBP’yi ziyaret ederek başladı. Eşref Vaiz’in anlattığına göre UBP Genel Sekreteri Salih Miroğlu kulağına eğildi: “Yahu Eşref boşuna UBP’ye geldiniz, her konuda anlaşsak da Allahlar bize sizinle koalisyon kurmamıza izin vermez.” “Kimdir bu Allahlar yahu Salih?” “Eh anla işte.” Sonra sırada DP ile görüşmeler vardı: Serdar Denktaş “Her şey tamam, ama benim babamla ve bazı merkezlerle konuşup ikna etmem lazım.” dedi. Röportajı yapan Mete Tümerkan sordu: “Hangi merkezlerdi bunlar?” Vaiz’in cevabı: “Bu konuda yorum yapamam. Kendisi söyleyecek.” (26). Eroğlu’nun aktardığına göre Rauf Denktaş hükümeti kurma görevini “Türkiye’nin politikasında değişiklik olup olmadığını gördükten sonra” vereceğini söyledi; Abdullah Gül “en geniş tabanlı” hükümet istedi; 8 Ocak 2004’te dört genel başkan Ankara’nın davetiyle Ankara’ya gitti. Kurulan CTP– DP koalisyonunun protokolündeki dördüncü ilke: “Türkiye’nin uluslararası anlaşmalardan kaynaklanan garantörlük hakkının devamı gözetilecektir.” (32). 23 Ocak’ta Ankara’daki Milli Güvenlik Kurulu, çözümün Türkiye, Denktaş ve CTP lideri Talat’ın başkanlığındaki yeni koalisyon hükümeti tarafından yakın işbirliği içinde aranacağını karara bağladı (16). Hükümetimizin adı, kurulmasından on gün sonra, Ankara’daki bir MGK kararında geçiyordu. O kararın ne olduğunu, o sırada Genelkurmay İkinci Başkanı olan İlker Başbuğ yazdı: Genelkurmay’ın görüşü 8 Ocak’ta Çankaya’daki zirvede sunulmuş, yazılı görüşler Şubat ve Mart’ta Başbakanlığa iletilmiş; New York müzakere sürecinin “23 Ocak Milli Güvenlik Kurulu toplantısında çizilen genel çerçevenin dışına çıkması” Genelkurmay’ın itirazları arasındaydı; Başbuğ bunu Özkök’ün 13 Nisan 2004 konuşmasını aktarırken yazıyor (33). Çerçeveyi MGK çiziyor, Genelkurmay yazıyor, New York’taki müzakere süreci çerçevenin dışına çıktığı için eleştiriliyor ve bu zincirin hiçbir halkasında Lefkoşa’daki Meclis’in adı geçmiyor. Masanın kime ait olduğu da Şubat’ta New York’ta söylendi: Dışişleri Müsteşarı Uğur Ziyal’e talimat verildi; Denktaş’a masada oturanın Türkiye olduğunu sertçe hatırlatacaktı. Erdoğan da gazetecilere, Denktaş’a bir yol haritası verdiğini, uymazsa bedelini Kuzey Kıbrıs’ın ödeyeceğini söyledi(21). Masada Türkiye oturuyordu; bedeli biz ödeyecektik. Hakkı 2006’da şöyle yazdı: Türkiye’nin kontrolünün en belirgin özelliği “hükümetlerin Ankara’da kurulup Ankara’da bozulmasıdır. Ocak 2004’te CTP-DP koalisyonu Ankara’da kurulduğu gibi, Haziran 2001’de UBP-TKP koalisyonu da Ankara’da yıkılmıştır.” Başbakan Talat’ın kendisi, Şubat 2004’te Hakkı’ya verdiği söyleşide ilişkiye ad koydu: “1974’ten bugüne Türkiye-KKTC ilişkileri bir ‘amir-memur’ ilişkisi şeklinde gelişti. Yani işte Türkiye karar veriyor, gerek duyarsa danışıyor Kıbrıs Türk tarafına da, gerek duymazsa danışmıyor, Kıbrıs Türk tarafı da bunu ‘emir’ telâkki ediyor”; “Adeta KKTC bir protektora oldu”; polis “askere bağlandı. Sonra bir türlü sivile bağlanamadı.” (30). Aynı yıl Nezire Gürkan’a, 1994’te hükümete girdiklerinde “İçişleri, Maliye, Dışişleri” gibi bakanlıkların CTP’ye “yasaklı” olduğunu hatırlatıp “nerden nereye geldik” diyordu (34). Nereden nereye geldiğini, daha doğrusu oraya kimin sayesinde geldiğini 2009’da Erdal Güven’e kendisi söyledi. Soru şuydu: AKP Türkiye’nin Kıbrıs politikasını değiştirmeseydi bu koltukta oturuyor olur muydunuz? Cevap: “Hayır. Ne ben bu koltukta oturuyor olurdum ne de Annan Planı bırakın kabul edilmeyi oya bile sunulabilirdi.” Ve: “Türkiye’deki zihniyet değişikliği iktidara gelmeseydi, biz bırakın cumhurbaşkanı olmayı, hükümet bile kuramazdık. Belki bugün burada hâlâ Denktaş oturuyor olurdu.” (35). Mart 2003’teki formülü hatırlayın: İklim, Meclis’in bileşimi değişince ve Denktaş görüşmecilikten gidince değişecekti. Formülün sahibi altı yıl sonra, bileşimi değişen Meclis’te hükümeti kurabilmesini Ankara’daki iktidarın değişmesine bağlıyor: Bileşim değişmişti, ama Ankara değişmeseydi yetmeyecekti. “Meclis bir mücadele alanıdır” diyenlerin, o tezle iktidara yürüyen adamın bu iki cümlesine bir cevabı olmalıdır… Referanduma giden haftalarda Meclis de aynı şeyi kendi diliyle söyledi. 19 Mart 2004’te CTP listesinden seçilen Nuri Çevikel: “Dolayısıyla Türkiye’nin vereceği karar, Türkiye’nin göstereceği tavır bizim için belirleyici olacaktır.” İzzet İzcan yerinden: “Bir karar veremedin ha, demek ki Tayyip karar verecek.” 22 Mart’ta Ahmet Kâşif yine yerinden: “Sayın Akıncı, anamız isterse evet çıkana kadar referandum da olur.” 26 Mart’ta İçişleri Bakanı Özkan Murat, kendisi köye gelirken camiden anons yaptıran bir muhtarın bunu kameralar önünde nasıl açıkladığını aktardı: “Bana diyor daha önce elçi geldi emir verdi geleceğim, anons yap camiden. Bana geldi ondan sonra komutan dedi, Alay Komutanı dedi anons yap camiden.” (2). Karar Tayyip’in, referandum ananın, cami hoparlörü de elçiyle alay komutanının; hayırcısıyla evetçisiyle bu Meclis’te o hafta üzerinde uzlaşılan tek şey, kararın o salonda verilmeyeceğiydi. Referandumdan iki hafta önce, 13 Nisan 2004’te, Genelkurmay Başkanı Hilmi Özkök kararın kimde olduğunu açıkladı: “Çözüm önerisinin nihai değerlendirmesi ve verilecek karar Türk ulusu adına Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne aittir.” (33). Oyu biz verecektik, kararı Türk ulusu. İki gün sonra Denktaş TBMM kürsüsündeydi: “Kıbrıs’la ilgili hayati kararlar Yüce Meclisinizden çıkmış”; aynı konuşmanın sonunda bir temenni de dile getirdi: “Ümit ederim ki dıştan ve Türkiye’den gelmekte olan tüm baskı ve telkinlere rağmen halk kendi hür iradesini kullanacaktır.” (33). Ertesi gün Soyer bu yolculuğu kendi Meclis’inden seyredenlerin cümlesini kurdu: “bizim Cumhurbaşkanımız bizim meclisimizin üzerinden tayyareyle geçecek ve konacak Ankara’ya ve konuşacak orda.” (2). Sonucun Ankara’da nasıl okunduğunu da Başbuğ yazdı ve adını koydu: “Türkiye’nin bu oyunda dayandığı ikinci nokta”, Rumca konuşan Kıbrıslılar hayır derken biz evet dersek bundan Kıbrıs Türklerinin ve Türkiye’nin kârlı çıkacağı hesabıydı; iktidar için hayati olanın AB’den müzakere tarihi almak olduğunu da yazdı; sonra sordu: Evet, “AB’nin Kıbrıs’ın kuzeyine uyguladığı ambargoların kalkmasına neden oldu mu? Hayır!” (33). Oyun; kelime eski Genelkurmay Başkanı’nın. Evet’imiz Ankara’nın hesabına yazıldı, bedeli bizim hanemizde kaldı. Nisan’da halk Annan Planı’na evet dedi; “Kuzey Kıbrıs halkı, Kuzey Kıbrıs’tan kurtulmak için ‘Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulmasına coşkuyla onay verdi.” (11). Güneyde hayır çıktı; aynı tarihçinin ikinci cümlesi de yerinde dursun: Kıbrıs Cumhuriyeti, Türk tarafının 1974’te yaptığı gibi “o eskidendi” diyerek planı reddetti (28). İki tarafın da sicili var; ama bizim tarafın evet’i bile bir iradeye dönüşmedi, aşağıda Aralık’ta göreceksiniz. Hakkını teslim edeyim: Ankara o yıl tek ses de değildi; Başbuğ’a göre hükümet AB için çözüm istiyor, “TSK içinde ise, hükümete karşı güvensizlik duyan çok kişi” bulunuyordu (33). Talat da Ekim 2004’te “Türkiye hiçbir seçime karışmamalı” dedi ve hemen ekledi: “Kim seçilirse seçilsin o işbirliği yapmalı Türkiye ile, koordine etmeli politikalarını.” (32); ve o iki yılda sol Ankara’ya karşı değil, Ankara’nın değişen çizgisiyle birlikte yürüdü; Kızılyürek, Annan Planı için ayağa kalkan topluma “‘Ankara’nın Kıbrıs’taki uzantıları’ gözüyle bakmak”ı haksızlık sayar (11). Doğru; ama kararın Genelkurmay ile hükümet arasında bölüşülmüş olması, kararın Lefkoşa’da verildiği anlamına gelmiyor ve Ankara’daki iki gücün arasındaki boşlukta yürüyebilmek, kendi yolunu kendin çizebilmek demek değildir. Hükümet programı 22 Ocak 2004’te görüşülürken muhalefetten Akıncı, programda olmayanı “biz” diyerek saydı: “Polise tabii dokunamayız, elimiz yanar. Onu yapamıyoruz daha, bize müsaadeleri yok”. Bir ay sonra CTP’li Sonay Adem, kurucu devlet anayasasının hazırlanması kararını “devrim” diye karşılarken muhalefet yıllarının bilançosunu verdi: “o dönemin muhalefet güçleri olarak Anayasayı değiştirerek, polisi örneğin İçişleri Bakanlığına bağlayamadık. Geçici 10’uncu maddeyi Anayasadan çıkaramadık. Hatta Anayasayı hiç değiştiremedik.” Çareyi referandumdan sonra gelecek anayasada görüyordu: “Polisine hükmedemeyen bir devlet yapısınden, polisine hükmeden, onu yönlendirebilen bir yapıya kavuşacağaız.” (2). O anayasa gelmedi; polisin kimde kaldığını aşağıda, 2005’in satırlarında okuyacaksınız. Müsaadenin yasasını 10 Mayıs 2004’te, artık hükümet partisinin milletvekili olan Soyer söyledi. Halil Sadrazam, Nisan 1996’da CTP–DP hükümetinin imzaladığı askerî personel antlaşmasında Kıbrıslı subayın emrindeki Türkiye kökenli subaya sicil bile veremediğini anlatıp buna “bir utanç belgesi” dedi. Güvenlik Kuvvetleri’nin kuruluş yasasından bir maddeyi de okudu: Komutan ve kilit personel “Türk asıllı yurttaşlar arasından seçilerek atanır”; Sadrazam’a göre Başsavcı bu maddeyi Kıbrıslıları “Türk asıllı” saymayacak biçimde yorumluyordu: “Buyrun gelin bu maddeyi değiştirelim.” Soyer’in cevabı iki parçalıydı: Eleştiriyi haklı buldu, “Sayın Sadrazam’ın getirdiği konu haklı bir noktadadır”; ama “Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı’nın Yasası 1976’da çıktı”, o yasa durdukça yapılacak bütün anlaşmalar ona bağlıydı ve 1996’da “bu Yasayı o dönemde bizim değiştirebilme gücümüz yoktu.” Sadrazam yeniden söz aldı ve CTP’ye döndü: “Bu Meclisin en büyük partisi Cumhuriyetçi Türk Partisidir. […] Buyurun gücünüzü gösterin, bu değişikliği şimdi yapın.” (2). O madde, yasanın mahkemelerin mevzuat derlemesindeki güncel metninde duruyor; metinde 1976’dan beri işlenmiş tek bir değişiklik kaydı yok (36). Dört yıl önce kürsüden generalin görevden alınmasını isteyen parti şimdi hükümetteydi; komutanlığın yetkisi konusunda bir yıl sonra Meclis’e ne getirdiğini aşağıda, polis yasasının altıncı maddesinde okuyacaksınız. İradenin nerede olduğunu o günlerde Afrika gazetesinde yazan Ümit İnatçı iki cümleyle koydu: “Kıbrıs’ın kuzeyinde var olan tek egemenlik yetkesi Türkiye’ye ait…” ve MGK’nın 23 Ocak 2004’teki toplantısı üzerine, “Bizim geleceğimiz hakkında MGK karar alıyor da biz buna sadece seyirci kalıyoruz?” Seçimden sonra kurulan hükümeti de o yazdı: CTP “statükocuların küçüğüyle” hükümet kurdu (31). Protokol Eylül’de imzalandı, Ocak’ta delindi; mücadele alanının takvimi dört aydır…
İncelikli başkaldırının şairi Faize Özdemirciler’in aşağıdaki mısralarını tam da buraya koymayı uygun buldum (37):
öteki çocuklar’ın gözyaşları üzerinde
kurduğumuz düşler
gecikmiş yağmurlarla
ıslatıyor yüreklerimizi
pişmanlık renginde bir utancın
etkisi altına giriyor yüzlerimiz
oysa…yeni yeni anlıyoruz :
kırmızı bisiklet
yolculuklarımızı
kısa kesmek içindi !
2004 (2 Aralık). Aynı Meclis o yılın sonunda bir şeyde anlaştı. Türkiye’nin Avrupa Birliği sürecinde Kıbrıs Cumhuriyeti’ni tanıması gündeme gelince UBP, CTP, DP, BDH, TKP ve BKP ortak bir karar önerisi sundu; komitede Mustafa Akıncı, Hüseyin Angolemli ve İzzet İzcan’ın da imzası vardı; 2 Aralık 2004’te Genel Kurul’da kimse söz almadı, karar oy birliğiyle geçti. Neden o gün ve neden ivedilikle? Altı partinin imzaladığı tezkere yazıyor: “17 Aralık 2004 tarihinde […] Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Tanınması hadisesinin Türkiye’ye dayatılması üzerine”. Metin: “Kıbrıs Rumlarının yönetimindeki Kıbrıs Cumhuriyetinin Türkiye tarafından tanınması yıllardır demokrasi, özgürlük ve barış mücadelesi veren halkımızın mücadelesini yok saymak” olur; Türkiye’nin tanıması gereken, “1960 Ortaklık Antlaşmalarına aykırı olan, Kıbrıs Rumlarının yönetimindeki Kıbrıs Cumhuriyetinin değil”, yeni ortak yapıdır. İki hafta sonra Akıncı bu oylamayı yerinden kendi kelimesiyle andı: “Serdar Bey, gerektiği zaman da bu Meclis gerektiği kadar tek sesliliği de verdi. Daha bir, iki hafta önce verdi.” (2). Kurucu ortağı olduğumuz Cumhuriyet’i Türkiye tanımasın diye, Meclis’teki bütün sol partiler sağla birlikte, tek kelime etmeden oy verdi. Kararı okuyan itiraz edecektir: Metin 24 Nisan’daki evet’i sahipleniyor ve 1960’ı inkâr etmiyor; mevcut Cumhuriyet’i 1960’a aykırı bulduğu için reddedip yerine siyasi eşitliğe dayalı yeni bir ortaklık istiyor. Ama o yeni ortaklık kurulmadı; kurulana kadar elimizde, koltuklarımız boş da olsa hukuken duran tek ortaklık 1960 Cumhuriyeti’dir. Onun tanınmasına karşı çıkmak, kurucu ortaklığın elde kalan tek hukuki dayanağından vazgeçmektir ve Meclis bu vazgeçişi 1960 adına yapmıştır. 1979’da Özker Özgür’ün ortaklık hakkının inkârı dediği şeyi, 2004’te Meclis kendisi istedi. Nisan’da yüzde altmış beşle evet diyen halkın Meclisi, Aralık’ta oy birliğiyle bunu oyladı; aradaki yedi ayda halk değişmedi, Meclis’in oy verirken kimin takvimine baktığı ise kendi tezkeresinde yazılıdır…
2005. Genelkurmay’ı temsil eden Oramiral Yener Karahanoğlu Ankara’nın çizgisini resmen çekti: “1960 anlaşmalarıyla kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti’nin devamı olmaması koşuluyla bir çözüm kabul edilebilir.” (38). Yasaklanan federasyon değil; 1960’ın devamı, yani bizim kurucu ortaklığımız. Şubat’taki erken seçimden CTP birinci parti çıktı, Talat “Cumhurbaşkanı”, Soyer Başbakan oldu; yıllarca kürsüden polisin sivile bağlanmasını isteyenler artık hükümetin kendisiydi. 20 Haziran 2005’te Meclis, hükümetin getirdiği Polis Örgütü (Değişiklik) Yasa Tasarısı’nı görüştü. Tasarının gerekçesine göre amaçlardan biri, “polis mensupları eliyle yürütülmekte olan bazı görevlerin sivil hizmet görevlilerine devredilmesi”ydi. Altıncı madde esas yasaya yeni bir fıkra ekliyordu: Polis örgütünde çalışacak sivil görevlilerin göreve alınma, nakil, terfi, sicil ve disiplin koşulları bir tüzükle belirlenecekti; o tüzük ise “Polis Örgütü Planlama Kurulunca hazırlanarak Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığının kabulü ve Bakanlar Kurulunun onayından sonra” yürürlüğe girecekti. Meclis Başkanı maddeyi oya sundu: “Oybirliği ile kabul edilmiştir.” (2). Sıraya dikkat edin: önce komutanlığın kabulü, sonra Bakanlar Kurulu’nun onayı. Polisin elinden alınıp sivile devredilecek işi yapacak memurun hangi koşullarla işe alınacağına bile önce Ankara’nın atadığı general razı olacak, seçilmiş hükümet ondan sonra imzalayacaktır. Bu sıra yeni değildi: Aynı yasanın 145. maddesi, üzerinde hiçbir değişiklik kaydı olmadan, bu yasa uyarınca çıkacak bütün tüzükleri komutanlığın kabulüne bağlıyor (36). 2000’de Güvenlik Kuvvetleri Komutanı’nın görevden alınmasını isteyen, 2004’te Sadrazam’ın “gücünüzü gösterin” dediği partinin hükümeti, polisin işini sivile devretmeyi amaçlayan kendi tasarısında o sırayı kaldırmadı; yeni bir fıkrayla sivil memura da yazdı ve madde tek bir ret oyu çıkmadan geçti. Üç gün sonra bütçe görüşülürken hükümet ortağı DP’den Mustafa Gökmen, CTP’li Cumhurbaşkanı ile Başbakan’ı dinlerken kendini neden güvende hissettiğini anlattı: “Yahu işte Talat adeta Denktaş gibi konuşur.” Ankara’yla ilişkiyi de tarif etti: “Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile birlikte evet bu hükümet bu ülkeyi yönetmeye devam edecek.” İlişki ölçülü ve saygılı olacaktı, “ama kafa tutan falan asla değil” (2). Ortağın övgüsü CTP’nin kendi sözü değildir; ama üç gün önce oy birliğiyle geçen madde, övgünün boşuna yapılmadığını gösteriyor. 29 Haziran’da aynı kürsüde CTP’li bir bakan konuşurken muhalefet sıralarından bir hatırlatma geldi: “Anavatana da teşekkür etmeyi unutmayınız para ordan geliyor.” Bakanın cevabı: “Evet verildi, hem de çok verildi.” (2). 1998’de bir emekli büyükelçinin televizyonda söylediği cümle, yedi yıl sonra bizim Meclis’imizde bir milletvekilinin bakana yaptığı görgü uyarısına dönüşmüş, bakan da uyarıyı yerinde bulmuştur. Hakkını teslim etmek gerekir: Aynı hükümet 11 Temmuz 2005’te, polis yasasından üç hafta sonra, Kıbrıslı subaya tuğgenerallik yolunu açan yasayı da oy çokluğuyla geçirdi; kontenjan birdir ve terfi edecek albayı Cumhurbaşkanı, Başbakan, Güvenlik Kuvvetleri Komutanı ile yardımcısı seçer (36). Başbakan Soyer buna “yeni bir aşamadır” dedi. Akıncı aynı gün sınırı çizdi: “Şimdi Tuğgenerallikten sonra en üst merci emeklilik olacak ama Güvenlik Kuvvetleri Komutanı ancak bir Tümgeneral olabilecektir.” Sadrazam’ın okuduğu “Türk asıllı” maddesine dokunulmadı; artık milletvekili olmayan Sadrazam’ın partilere yazdığı mektubu ise Başbakan Yardımcısı Serdar Denktaş kürsüden şöyle karşıladı: O, “kendisi paşa olamadı diye o kurumdan çıktıktan sonra kuruma her türlü saldırıyı yapmış olan” biriydi (2). Meclis’in o yıllarda kime çalıştığını Türk dış politikasının kitabı özneyi gizlemeden yazıyor: “Türk tarafı, 2003’te KKTC Cumhuriyet Meclisinden bir yasa geçirdi ve bir tazminat komisyonu kurdu.” Aralık 2005’te, CTP hükümeti döneminde, Taşınmaz Mal Komisyonu’nu kuran ikinci yasa geçti; kitap sonucu kimin hanesine yazıyor: “Türk dış politikası için bir başarıydı” (39). Yasayı bizim Meclis çıkarıyor, davayı Strazburg’da Türkiye kazanıyor. Kızılyürek bütün bu diziye iki kelimelik bir ad verdi: Seçimlere müdahale etmek ve muhalefeti yönetimden uzak tutmak Ankara için “‘milli rutin’ haline geliyordu” (11). Nikos Moudouros aynı şeye başka ad veriyor: sömürge tipi normalleştirme (40). Rutini Ankara’nın değişmez tabiatı saymak ise kanıtı aşar: Takis Hatzidimitriu’nun aktardığı kayıtlara göre 1962’de Makarios’un Ankara ziyaretinde Türkiye Dışişleri Bakanı, İnönü’nün huzurunda, anayasal güçlüklerin aşılmasına yardıma hazır olduklarını bildirmiş, bir ay sonraki belediyeler krizinde de Ankara’nın ilk tepkisi ölçülü olmuştu (41). Rutin, bir başkentin tabiatından çok, kurulmuş bir düzenin alışkanlığıdır. Bu dokuz yılın tutanaklarını baştan sona okuduktan sonra benim ekleyebileceğim tek şey şudur: Rutinin en sağlam parçası Ankara’nın müdahalesi değil, o müdahaleyi kürsüden bütün ayrıntısıyla anlatabilen milletvekillerinin, sıra kendilerine geldiğinde aynı rutini oy birliğiyle sürdürmesidir. Muhalefetteyken generalin görevden alınmasını isteyen, hükümete gelince generalin kabulünü yasada bırakıp sivil memura da yazıyor; “amir-memur” ilişkisini teşhis eden, amirin değişmesi sayesinde koltuğa oturduğunu söylüyor. Önümüzdeki hafta bu koltukta nasıl oturulduğunu, 2005’ten bugüne okuyacaksınız.
KAYNAKLAR (4. Bölüm)
(1) Onur Borman, Kıbrıslı Türklerin Siyasi ve Ekonomik Mücadelesi: İcraatlarım ve Yaşadıklarım, Khora Yayınları, Lefkoşa, 2025 (s. 557, 559, 647). Yazar eski Ekonomi ve Maliye Bakanı’dır; anlattığı dönemde Demokrat Parti milletvekili ve Ortaklık Konseyi üyesiydi.
(2) KKTC Cumhuriyet Meclisi tutanakları, evrakcm.gov.ct.tr (erişim 20 Ekim–11 Kasım 2026); tutanak dosyalarının üstbilgisinde sayfa numarası bulunur; alıntılar birleşim tarihi ve konuşmacıyla verilmiştir. Metinde geçen birleşimler: 31 Ocak 1997 (Ahmet Derya); 10 Ekim 1997 (Ahmet Kâşif başkanlığındaki komitenin raporu, Mustafa Akıncı, Salih Miroğlu ve Özker Özgür); 9 Aralık 1997 (18. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer ve Derviş Eroğlu; Sabah gazetesinin 19 Eylül 1997’de yayımladığı Türkiye Bakanlar Kurulu tutanakları Soyer’in aktarımıyla); 16 Aralık 1997 (23. Birleşim, Mustafa Akıncı); 10 Şubat 1998 (Ortaklık Konseyi Anlaşması oylaması, Ferdi Sabit Soyer); 9 Mart 1998 (2. Olağanüstü Birleşim, Rauf Denktaş, Ferdi Sabit Soyer, Ahmet Derya, Derviş Eroğlu); 17 Nisan 1998 (52. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 16 Şubat 1999 (10. Birleşim, Başkanlık Divanı kararı); 24 Şubat 1999 (13. Birleşim, Mehmet Ali Talat ve İlkay Kamil); 26 Mart 1999 (25. Birleşim, Mehmet Ali Talat ve Mehmet Bayram); 10 Aralık 1999 (18. Birleşim, Hüseyin Özgürgün); 29 Şubat 2000 (41. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 12 Mayıs 2000 (56. Birleşim, Mehmet Bayram ve Mustafa Akıncı); 3 Temmuz 2000 (72. Birleşim, Mehmet Ali Talat, Ferdi Sabit Soyer ve oturumu yöneten Salih Coşar); 10 Temmuz 2000 (74. Birleşim, Mustafa Akıncı ve Serdar Denktaş); 28 Temmuz 2000 (78. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer ve Mehmet Ali Talat); 4 Ağustos 2000 (80. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 14 Ağustos 2000 (83. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer ve Serdar Denktaş); 18 Ağustos 2000 (84. Birleşim, Kenan Akın); 25 Ağustos 2000 (86. Birleşim, Mehmet Ali Talat); 5 Ocak 2001 (25. Birleşim, Mehmet Ali Talat, Mehmet Bayram ve Mustafa Akıncı); 20 Mart 2001 (45. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 1 Haziran 2001 (64. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 3 Eylül 2001 (72. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer ve Hüseyin Özgürgün); 9 Kasım 2001 (14. Birleşim, Mehmet Ali Talat, Mustafa Akıncı, Salih Coşar); 16 Kasım 2001 (15. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer ve Mustafa Akıncı); 4 Ocak 2002 (30. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 1 Şubat 2002 (37. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 1 Mart 2002 (45. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer ve Süha Türköz); 19 Nisan 2002 (59. Birleşim, Mustafa Akıncı); 3 Mayıs 2002 (62. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 9 Eylül 2002 (75. Birleşim, Mustafa Akıncı); 27 Eylül 2002 (80. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 4 Ekim 2002 (2. Birleşim, Mehmet Emin Karagil); 15 Ekim 2002 (5. Birleşim, Kadri Fellahoğlu); 29 Kasım 2002 (17. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 2 Aralık 2002 (18. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer; Mehmet Emin Karagil ve İrsen Küçük); 18 Şubat 2003 (38. Birleşim, Sonay Adem); 22 Ocak 2004 (8. Birleşim, hükümet programı, Mustafa Akıncı); 20 Şubat 2004 (Sonay Adem); 19 Mart 2004 (20. Birleşim, Nuri Çevikel ve İzzet İzcan); 22 Mart 2004 (21. Birleşim, Ahmet Kâşif); 26 Mart 2004 (22. Birleşim, Özkan Murat); 16 Nisan 2004 (25. Birleşim, Ferdi Sabit Soyer); 10 Mayıs 2004 (29. Birleşim, Halil Sadrazam ve Ferdi Sabit Soyer); 2 Aralık 2004 (13. Birleşim, ortak karar önerisi ve ivedilik tezkeresi); 16 Aralık 2004 (15. Birleşim, Mustafa Akıncı); 20 Haziran
2005 (22. Birleşim, Polis Örgütü (Değişiklik) Yasa Tasarısı, gerekçe ve madde 6); 23 Haziran 2005 (23. Birleşim, Mustafa Gökmen); 29 Haziran 2005 (28. Birleşim, Hasan Bozer ve Özkan Murat); 11 Temmuz 2005 (33. Birleşim, Güvenlik Kamu Görevlileri (Değişiklik) Yasa Tasarısı, Mustafa Akıncı, Serdar Denktaş ve Ferdi Sabit Soyer).
(3) Erten Kasımoğlu, İpin Ucu, Novemberson Yayınları, Lefkoşa, 2004 (8 Ocak 1997, 4 ve 6 Ekim 2000, 1 Aralık 2000, 4 ve 31 Ocak 2001, 3 ve 25 Ocak 2003, 3 Nisan 2003 tarihli yazılar; s. 113–115, 145–146, 153, 166–167, 185, 197–198, 211, 213, 226, 285). Yazar Vatan gazetesinin sahibi ve genel yayın yönetmenidir; yazılarında Rauf Denktaş’ı ve Türkiye ile bağı savunur.
(4) Ahmet Cavit An, Kıbrıs Nereye Gidiyor, Everest, İstanbul, 2002 (gazete aktarımları: Sabah 8 Kasım 1997; Kıbrıs 15 Aralık 1998, 7 Ekim 1999, 1 Kasım 2000, 6 Şubat 2001; Hürriyet-Kıbrıs 22 Aralık 1998; Günay Caymaz olayı s. 192–193; Derviş Eroğlu’nun sözü s. 284; Mehmet Ali Talat’ın 1998 açıklaması s. 285; Mustafa Miralay’ın açıklaması s. 325).
(5) Etienne Copeaux ve Claire Mauss-Copeaux, Taksim! Bölünmüş Kıbrıs, 1964–2005, çev. Ali Berktay, İletişim, İstanbul, 2009 (s. 78, 83, 88, 90 dn. 38, 135–136; Rahmi Koç’un sözü Kıbrıs gazetesi, 27 Mayıs 1997’den aktarımla; Nisan 2000’e ilişkin başyazı yazarların aktarımıyla).
(6) Melek Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler”, Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt 2 (1980– 2001), İletişim, İstanbul, 2001 (s. 475–476).
(7) Özker Özgür, Yanılmayı Çok İsterdim, Lefkoşa (s. 15, 66, 90, 97, 122, 135, 136, 193, 194).
(8) Arif Hasan Tahsin, Aynı Yolu Yürüyenler Farklı Yerlere Varamazlar, Cilt 3, Lefkoşa (s. 127).
(9) Mehmet Hasgüler, Coğrafyasına Teslim Olan Ada: Kıbrıs, Anka Yayınları, İstanbul, 2004 (s. 21–22; Rasıh Keskiner’in Kasım 1998 tarihli söyleşideki sözleri).
(10) Niyazi Kızılyürek, Daha Önceleri Neredeydiniz: Dünden Bugüne Kıbrıs Müzakereleri, Birikim, İstanbul, 2009 (s. 89–90).
(11) Niyazi Kızılyürek, Doğmamış Bir Devletin Tarihi: Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti, İletişim, İstanbul, 2005 (s. 43–45, 81, 236, 241, 243, 252, 256, 260, 262, 264–265, 267, 274, 301, 386, 387, 390).
(12) Gül İnanç, Büyükelçiler Anlatıyor: Türk Diplomasisinde Kıbrıs (1970–1991), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2007 (Ertuğrul Kumcuoğlu ile 3 Nisan 2005 tarihli söyleşi, s. 136–137).
(13) Reporters Without Borders, Annual Report 2002: Cyprus (Turkish Cypriot part), refworld.org/node/60570 (erişim 18 Ekim 2026).
(14) Mustafa Akıncı ile röportaj, Mete Tümerkan, Havadis, Haziran 2012; Haber Kıbrıs’taki yayımından: “İtfaiye bile hala bize bağlı değil!” (12 Haziran 2012), haberkibris.com/itfaiye-bile-hala-bize-bagli-degil-2012-06-12.html; “Türkiye’den kaynaklanan hatalar sineye çekilmemeli” (13 Haziran 2012), haberkibris.com/general-cizmeyi-asti–2012-06-13.html;
“TKP Eroğlu’na destek sözü vermedi” (15 Haziran 2012), haberkibris.com/tkp-erogluna-destek-sozu-vermedi-2012-06-15.html (erişim 15 Kasım 2026). Akıncı anlattığı olayların tarafıdır.
(15) Yael Navaro, Kurmaca Mekân: Kuzey Kıbrıs’ın Duygu Coğrafyası, çev. Cem Soydemir, Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2015 (s. 17–18; İngilizce aslı: The Make-Believe Space: Affective Geography in a Postwar Polity, Duke University Press, 2012).
(16) Chrysostomos Pericleous, The Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan, I.B. Tauris, Londra, 2009 (s. 70, 161–164, 239, 247, 389, 394; Ecevit’in sözü Semin Suvarierol’a, platform bildirisi ve KTÖS soruşturması Kıbrıs Cumhuriyeti basın derlemesine ve Ortam’a, Talat’ın sözü Kıbrıs 12 Mart 2003’e, Akıncı’nın dosyası Kıbrıs 17– 18 Kasım 2003’e, seçmen rakamları Yenidüzen 26 Kasım 2003’e, MGK kararı Turkish Daily News 24 Ocak 2004’e dayanıyor). Yazar Rumca konuşan bir Kıbrıslıdır; Türkçe basını çoğunlukla çeviri derlemesinden aktarır.
(17) Mahide Ergün, Yolun Açık Olsun Kıbrıs, Piramit, Ankara, 2004 (s. 120, 150, 171). Yazar TKP içinde çalışmış bir gazeteci ve siyasetçidir.
(18) Niyazi Kızılyürek, Glafkos Klerides: Tarihten Güncelliğe Bir Kıbrıs Yolculuğu, İletişim, İstanbul, 2007 (s. 45).
(19) Abdullah Korkmazhan, Vretçalı Hoca – Özker Özgür 1940–2005, Baranga Yayınları, Lefkoşa, 2023 (s. 105–106).
(20) KTÖS, “Tek korku ve kaygımız, Kıbrıslı Türk toplumunun kimliği, kültürü ve varlığının devamıyla ilgili”, basın toplantısı, 25 Kasım 2020, ktos.org (2001 ilanı ve davalar, sendikanın kendi anlatımı); Burak Maviş / KTÖS, Ekonomik ve Mali İşbirliği Protokolü İncelemesi – 2001, ktos.org belge arşivi (erişim 27 Ekim 2026).
(21) Clement Dodd, The History and Politics of the Cyprus Conflict, Palgrave Macmillan, 2010 (s. 209–210, 229–232, 243; Çankaya zirvesi için Bilâl Şimşir’e, Ziyal ve Erdoğan’ın sözleri için Başaran Düzgün’e dayanıyor).
(22) “RSF gazetecilerin tutuklanmasını kınadı”, bianet.org, 9 Ağustos 2002, bianet.org/haber/rsf-gazetecilerin-tutuklanmasini-kinadi-12339 (erişim 18 Ekim 2026).
(23) Pavlos Tzermias, Geschichte der Republik Zypern, 4. baskı, A. Francke Verlag, Tübingen ve Basel, 2004 (s. 667: “Schon jetzt leben auf Zypern mehr türkische Siedler als Türkischzyprioten. Bald wird es uns nicht mehr geben. Die einzige Rettung ist der Beitritt eines vereinigten Zypern zur EU”; Özgür o gün İzzet İzcan’ın Yurtsever Birlik Hareketi adına konuşuyordu). Türkçe çeviri yazarındır.
(24) Masis Kürkçügil (der.), Kıbrıs: Dün ve Bugün, İthaki, İstanbul, 2003: Mehmet Uğur, “Avrupa Birliği ve Kıbrıs: Anlaşmazlık Çözümü ve Uluslararası Kamu Yararı”, çev. Yunus Emre Gürbüz (s. 166); Ahmet An’ın bölümü (üç partinin Eylül 2003 protokolü s. 347; Ortak Vizyon belgesi, 9 Ağustos 2002, s. 352, 355).
(25) Bülent Ecevit, Dış Politika ve Kıbrıs Dosyası, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2011 (İstanbul Abdi İpekçi Spor Salonu’ndaki “Ulusal Birlik Toplantısı”nda 12 Ocak 2003’te yaptığı konuşma, s. 418, 420).
(26) Eşref Vaiz ile röportaj, Mete Tümerkan, 27–31 Ağustos 2012 (gazete kupürlerinin ekran görüntüleri, yazarın arşivi).
(27) TBMM Tutanak Dergisi, Dönem 22, Yasama Yılı 1, 42’nci Birleşim, 6 Mart 2003, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş’ın Genel Kurula hitaben konuşması (cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Tutanak20230120/22/1/42/Tam/da029a26-58b6-4833-89bc-8fe7977c172b.html).
(28) Niyazi Kızılyürek, Kayıp Özne: Aslında Hepimiz Melankoliğiz, köşe yazıları 2008–2018 (yazılar: 2 Haziran 2013, 27 Ekim 2013, 7 Eylül 2014, 14 Eylül 2014, 28 Eylül 2014, 18 Şubat 2018; 2018 önsözü).
(29) Hakkı Atun, Hakkı Atun’un Politika Anıları 2: Bir Öz Yaşam Öyküsü, 3. Kitap, Lefkoşa, 2019 (s. 281, 287). Yazar eski Başbakan ve Meclis Başkanı’dır.
(30) Murat Metin Hakkı, Kıbrıs Çıkmazı, Emre Yayınları, İstanbul, 2006 (s. 64, 125, 132– 133; Mehmet Ali Talat ile Şubat 2004’te yapılan söyleşi). Yazar Annan Planı’nı destekleyen bir hukukçudur.
(31) Ümit İnatçı, İhtiyatsız Yazılar, Afrika Yayıncılık, Lefkoşa, 2009 (Avrupa ve Afrika gazetelerindeki köşe yazıları, 2002–2008; s. 42, 58, 60).
(32) Kıbrıs Postası haberleri: “Türkiye, geniş tabanlı hükümet dedi” (22 Aralık 2003, n2119); “Hükümet: Ankara’ya göre şerbet” (27 Aralık 2003, n2150; Rauf Denktaş’ın sözü Derviş Eroğlu’nun aktarımıyla); “Talat: DP başka yerde pazarlık yapıyor” (7 Ocak 2004, n2226); “4 parti başkanı Ankara’ya gidiyor” (8 Ocak 2004, n2230); “Koalisyon Protokolü’nün tam metni” (13 Ocak 2004, n2289); “Talat: Türkiye karışmasın!” (30 Ekim 2004, n4254); kibrispostasi.com/c35-KIBRIS_HABERLERI/n{numara}-x (erişim 27 Ekim 2026).
(33) İlker Başbuğ, Unutulan Ada Kıbrıs, Kırmızı Kedi, İstanbul, 2016 (Genelkurmay’ın 8 Ocak 2004 zirvesindeki görüşü ve yazılı görüşler, s. 126, 129; 23 Ocak MGK “genel çerçevesi”, s. 129; TSK’daki güvensizlik, s. 118; Hilmi Özkök’ün 13 Nisan 2004 konuşması, s. 131; Rauf Denktaş’ın 15 Nisan 2004 TBMM konuşması, s. 133; “Türkiye’nin bu oyunda dayandığı ikinci nokta” ve ambargo sorusu, s. 173–174). Yazar 2003–2004’te Genelkurmay İkinci Başkanı, 2008–2010’da Genelkurmay Başkanı’ydı.
(34) Nezire Gürkan, MAT, Işık Kitabevi Yayınları, Lefkoşa, 2017 (s. 19; Mehmet Ali Talat’la 2004’te yapılan söyleşi, yazarın aktarımıyla).
(35) Erdal Güven, Adam Talat’ın Kıbrısı, Doğan Kitap, İstanbul, 2009 (s. 61–62; Mehmet Ali Talat’la söyleşi).
(36) KKTC Mahkemeleri mevzuat derlemesi, mevzuat.mahkemeler.net/MEVZUAT/Yasa (erişim 15 Kasım 2026): 29/1976 sayılı Güvenlik Kuvvetlerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Yasası (madde 4: “Güvenlik Kuvvetleri Komutanı ve kilit personeli Türk asıllı yurttaşlardan
seçilerek atanır”; metinde değişiklik yasası kayıtlı değildir); 51/1984 sayılı Polis Örgütü (Kuruluş, Görev ve Yetkileri) Yasası, birleştirilmiş metin (madde 7(1), 16(4) ve 145; madde 16’ya (4)’üncü fıkrayı ekleyen değişiklik 19/2005 sayılı yasadır); 15/1979 sayılı Güvenlik Kamu Görevlileri Yasası, birleştirilmiş metin (madde 48A, 48B ve 56; tuğgeneralliği getiren 33/2005 sayılı değişiklik 22 Temmuz 2005’te yürürlüğe girmiştir).
(37) Faize Özdemirciler, Hüzzam Bozuldu, Işık Kitabevi Yayınları, Lefkoşa, Haziran 1998
(38) Oramiral Yener Karahanoğlu’nun 20 Temmuz 2005 tarihli açıklaması; aktaran Ahmet Cavit An, can-kibrisim.blogspot.com/2015/06/kibris-cumhuriyetine-donus-yerine-iki.html (erişim 17–18 Ekim 2026).
(39) Kudret Özersay, “Kıbrıs Sorunu”, Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt 3 (2001–2012), İletişim, İstanbul, 2013 (s. 671–673). Yazar o sırada Derviş Eroğlu’nun özel temsilcisiydi.
(40) Nikos Moudouros, “The ‘New Homeland’ and Turkish Cypriot Opposition in the 1974-1981 Period”, The Cyprus Review 29(1), 2017, s. 135–158 (alıntı: “colonial normalization”).
(41) Takis Hatzidimitriu, Kıbrıs Cumhuriyeti ve Derin Devlet 1959–1964, çev. Çağdaş Polili, Galeri Kültür Yayınları, Lefkoşa, 2025 (s. 150, 169; Feridun Cemal Erkin’in sözü Azinas’ın notundan aktarımla).




