Marulla Kuppa, 14 Temmuz 1974’te Aşşa’da evlendi. Ertesi sabah darbeyi radyodan öğrendi. Bir ay sonra, savaş köyüne ulaştığında yeni evini terk etmek zorunda kaldı. Aşşa’daki son düğün ise yarıda bırakılan bir hayatın hafızasına dönüştü.
14 Temmuz 1974 Pazar günü Aşşa’da keman sesleri vardı. Marulla Leontiou, ailesinin evinde düğün için hazırlanıyordu. Kuaförü saçını yaparken akrabaları ve arkadaşları çevresindeydi. Kıbrıs düğünlerinin tanıdık ezgileri çalıyor, gelinle damadın yeni hayatına iyi dilekler eşlik ediyordu.
Damat Dimitris, Marulla’nın anlattığı adıyla Mitros, geleneklere göre giydirilip tıraş edildi. Ardından düğün alayı Ayios İoannis Prodromos Kilisesi’ne yürüdü. Nikâhı Papaz Sotiris kıydı.
Marulla’nın belleğine o gün yalnızca kendi evliliğinin başladığı tarih değil, aynı zamanda Aşşa’da yapılan son düğün olarak kazındı.
Hayalini kurduğu ev
Marulla Kuppa, kızlık soyadıyla Leontiou, 14 Eylül 1952’de Aşşa’da doğdu. Köyünü büyük, güzel ve komşuluk ilişkilerinin güçlü olduğu bir yer olarak hatırlıyor. Kıbrıslı Türklerin “Paşaköy” olarak adlandırdığı Aşşa, Mağusa kazasına bağlı, Mesarya ovasında yer alan bir köy. PRIO’nun araştırmasına göre “Paşa köy” Kıbrıslı Türkler arasında yüzyıllardır kullanılıyor; adın kökenine ilişkin ise farklı anlatılar bulunuyor.
Marulla, Mitros’la on dokuz yaşındayken tanıştı. Evlilikleri ailelerin aracılığıyla kararlaştırılmıştı; ancak birbirlerine yabancı değillerdi. Marulla’nın babası, Mitros’un kız kardeşini vaftiz etmişti. Bu nedenle aileler arasında manevi bir akrabalık bağı vardı. Babası Aşşa Kooperatif Bankası’nda Mitros’la birlikte çalışıyor, onu tanıyor ve seviyordu.
Marulla’nın babası, kızı evlenmeden önce onun için büyük bir ev yaptırmıştı. Evin tasarımını kuzeni Leontios Fransa’dan getirmiş, mimar olan bir akrabaları da planlarını çizmişti. Marulla o evi çok sevmiş, orada kuracağı hayatın hayalini uzun süre taşımıştı. Büyük ve gösterişli ev köyde dikkat çekiyor, Aşa’ya gelenler evi görmek istiyordu.
Yıllar sonra o günleri anlatırken, bütün bu hazırlıkların ortasında açıklayamadığı bir huzursuzluk duyduğunu söylüyor. Düğünden önce bir aynanın kırıldığını ise daha sonra öğrenmiş. Fakat yaşananları bir işaret ya da kaçınılmaz bir yazgı gibi okumak, savaşın sorumluluğunu görünmez kılar. Marulla’nın evini ve geleceğini elinden alan uğursuzluk değil; darbe, savaş ve yerinden edilmeydi.
Düğünün ertesi sabahı
Düğünden sonraki sabah Marulla radyoyu açtı. Kıbrıs’ta Yunanistan’daki cunta tarafından desteklenen darbe başlamıştı. Radyodan Makarios’un öldürüldüğü ilan ediliyordu. Bu haber daha sonra doğru çıkmayacaktı; fakat o sabah evlere ulaşan, belirsizlik ve korkuydu.
Aile, düğünün ertesi gününde akrabalar ve sağdıçlar için sofra kurmaya hazırlanmıştı. Darbe haberi gelince Marulla’nın babası yemekleri hazırlamayı bıraktı. Yapılanlar döküldü, sofra kurulamadı.
Yeni evlilerin birlikte geçirebildiği hayat bir geceyle sınırlı kaldı. Mitros asker olarak birliğine gitti. Marulla yalnız kalmamak için ailesinin yanına döndü. Günlerini baba eviyle yeni evi arasında gidip gelerek geçirdi. Ses kaydında bu dönemi anlatırken aynı sözcüğü tekrar ediyor: “Hüzün, hüzün.”
Askere çağrılanlar arasında kardeşi ve kuzenleri de vardı. Kuzenlerinden biri daha sonra kayıplar arasında yer alacaktı. Düğün için toplanan aile, birkaç gün içinde savaşın belirsizliği içinde birbirinden kopmuştu.
Savaş Aşşa’ya yaklaşırken
Türkiye’nin 20 Temmuz’daki askerî müdahalesiyle savaş yayıldı. Sirenler sabah saat beşte çaldı. Marulla’nın eşi, kardeşi ve kuzenleri silah altındaydı. Başka bölgelerden kaçan insanlar Aşşa’ya ulaşmaya başlayınca köylüler evlerini açtı, ellerindekini paylaştı.
Ancak bir süre sonra savaş Aşşa’ya da yaklaştı. Uçaklar bombardımana başladı. Afanya’dan gelenler, Türk tanklarının köye ulaştığını haber verdi. Marulla çok geçmeden tankları kendisi de gördü. Ateş ederek ilerliyorlardı.
O sırada kuzeni Despo’yu arıyordu. Anlattığına göre bir tank beş dakika içinde yanlarına kadar geldi. Büyükannesini, annesini ve kız kardeşini arabaya bindirdi. Yollarda birbirine karışan araçlar ve kaçmaya çalışan insanlar vardı. Köyden çıktıktan sonra aklında geride kalanlar vardı: Kardeşi neredeydi, eşi neredeydi, diğer kardeşine ne olmuştu?
Vadili ve Lisi’den geçerken karşılaştıkları insanlara tankların geldiğini, kaçmaları gerektiğini söylediler. Marulla’nın düğününden tam bir ay sonra, 14 Ağustos’ta başlayan ikinci askerî harekat, onu yeni evinden ve doğduğu köyden kopardı.
Bir evden ötekine
Aşşa’nın Kıbrıslı Rum nüfusu Ağustos 1974’te bütünüyle yerinden edildi. Fakat köyün yerinden edilme tarihi yalnızca o yaz başlamamıştı. Aşşa’da yaşayan Kıbrıslı Türklerin tamamı toplumlararası çatışmalar sırasında 1958’de köyü terk etmek zorunda kalmış, bir bölümü ancak 1974’ten sonra geri dönebilmişti. Savaşın ardından köye Baf bölgesinden yerinden edilen Kıbrıslı Türkler ve Türkiye’den getirilen aileler de yerleştirildi.
Bu katmanlı geçmiş, yaşanan acıları birbiriyle yarıştırmak için değil; milliyetçiliğin, çatışmanın ve bölünmenin aynı coğrafyada farklı zamanlarda kaç hayatı yerinden ettiğini görebilmek için önem taşıyor.
Marulla, Aşşa’dan ayrıldıktan sonra göçmen evlerinde yaşadı. Üç ev değiştirdi. Gençliğinde her ayrıntısını düşlediği büyük evden geriye, yaşayamadığı bir hayatın görüntüsü kaldı. Bugün oturduğu küçük evi anlatırken onun “son ev” olduğunu söylüyor.
Bir düğün günü kurulan gelecek; ertesi sabah darbeyle, ardından savaşla parçalandı. Hazırlanan sofra kurulamadı. Yeni evde başlayan evlilik hayatı yalnızca bir gece sürdü. Aile üyeleri askere gitti, kuzenlerinden biri geri dönmedi. Marulla’nın belleğinde 14 Temmuz’un düğün sevinci ile onu izleyen kayıp birbirinden ayrı değil.
Marulla Kuppa, tanıklığını bir dilekle bitiriyor: Bir daha ne savaş ne de işgal yaşansın.
Kaynak notu: Bu metin, People of Cyprus arşivinde 16 Haziran 2024’te kaydedilen Marulla Kuppa tanıklığı temel alınarak hazırlandı. Görüşmeyi Valentini Stavrou gerçekleştirdi; derleme ve araştırma Iliana Koulafeti’ye, fotoğraf Andreas Kissas’a, tanıklığın standart Yunancaya aktarımı Stella Sofokleous’a ait. Aşşa’nın yerinden edilme tarihine ilişkin kısa bağlam PRIO Cyprus Displacement verilerinden yararlanılarak eklendi.
Kaynaklar:
- People of Cyprus, “Maroulla Kouppa | The Last Wedding of Assia, 1974”: https://peopleofcyprus.cy/2024/09/04/1974-maroulla-kouppa/
- Ses kaydı: https://soundcloud.com/peopleofcypruscy/1974-maroulla-kouppa
- PRIO Cyprus Displacement, Aşşa köy profili: https://www.prio-cyprus-displacement.net/default.asp?id=559
- Fotoğraflar: Andreas Kissas / People of Cyprus
