1997 yılında Maria Karefillidu-İoannu, 1974’ten beri kayıp olan kardeşi Hristos’un dosyasını incelemek için Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kayıplar Dairesi’ne gitti. Daha önce kendisine dosyadan sadece tek bir tanık ifadesi okunmuştu, bu yüzden bu kez tüm belgeleri görmek istedi. Dosyanın arka kapağındaki bir bölmede, Şubat 1975’te Cumhurbaşkanı Makarios’a gönderilmiş bir mektup buldu. Mektubu yazan kişi, Hristos’un bir kadın okul arkadaşıydı. 1974 yazında Lefkoşa’daki Kızılhaç bürosunda, Birleşmiş Milletler’e ait olduğu söylenen bir esir listesinde Hristos Karefillidis’in adını gördüğünü belirtiyordu. Listeye göre Hristos, Girne Boğazı bölgesinde esir alınmıştı.
Maria’nın 2012 yılında Giorgos Kentas’a verdiği röportajda anlattığına göre, ailesi bu mektuptan 1997 yılına kadar hiç haberdar edilmemişti. Kardeşinin kayboluşunun üzerinden tam 23 yıl geçmişti ve ailenin yıllardır aradığı cevabı barındıran o kritik bilgi, resmî dosyanın içinde öylece duruyordu. Maria o dönemlerde kardeşinin izini sürmek için gece gündüz çalışıyordu; eski gazete haberlerini tarıyor, esaretten dönenlerle konuşuyor ve Kızılhaç kayıtlarını didik didik ediyordu. Dosyada bulduğu mektup da kardeşinin çatışmalardan sağ kurtulduğu ve yaralı olarak esir alındığı yönündeki araştırmasında çok önemli bir parça oldu. Topladığı tüm bu belgeleri daha sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne sundu. Yıllar süren bu çaba, sonunda yüzlerce sayfalık bir kitaba dönüştü. Ancak ne yazık ki Hristos’un akıbeti bugün hâlâ bir sır.
Girne’deki Son Günler
Hristos Karefillidis, 25 Ekim 1954’te Girne’de dünyaya geldi. Andreas Karefillidis ile Eleni Viktoriadu’nun oğluydu ve Girne’nin PAEEK takımında basketbol oynuyordu. Kız kardeşi Maria’nın anlattığına göre, Atina’daki Ulusal Teknik Üniversite’yi kazanmıştı ve Eylül 1974’te eğitimine başlayacaktı. Ancak 15 Temmuz 1974’te Yunanistan’daki askeri cuntanın desteğiyle Makarios’a karşı yapılan darbe ve ardından 20 Temmuz’da Türkiye’nin askeri müdahalesi her şeyi değiştirdi. Girne ve çevresi, ilk günlerde çok şiddetli çatışmaların yaşandığı yerlerden biriydi.
Hristos, henüz 20 yaşına bile girmemişken 33. Komando Birliği’nde yedek çavuş olarak görev yapıyordu. Kıbrıs Cumhuriyeti’nin resmî kayıp listesinde, 22 Temmuz 1974’te Girne’nin Ayorgi bölgesinde kaybolduğu yazıyor. Fakat tanıkların anlattıkları biraz daha farklı bir tablo çiziyor. Ailenin mahkemeye sunduğu bilgilere göre Hristos, 22 Temmuz’daki çatışmalarda kolundan hafif yaralanmıştı. Birliğiyle birlikte Praxandros Stadyumu çevresindeydi. Türk birlikleri kente girdikten sonra başka askerlerle birlikte Balabayıs-Bellapais ve oradan Kitrea-Değirmenlik tarafına geçtiği, yaralı kolunun tedavi edildiği ve ardından başka bir bölgeye hareket ettiği söyleniyor.
Hristos’un amcası 1998’deki ifadesinde yeğenini en son 24 Temmuz’da gördüğünü söylemişti. Annesinin ise onu en son 21 Temmuz’da gördüğü bir haberde aktarılmıştı. Ailesi, 1974 yazından sonra ondan bir daha asla haber alamadı.
Esir Listesinde Yedi Kişi
Hristos’un kayboluşuyla ilgili en önemli belgelerden biri, 2 Ağustos 1974 tarihli Agon gazetesinde çıkan bir haberdi. Haberde Hristos’un adı, Girne Boğazı bölgesinde esir alındığı söylenen yedi kişi arasında geçiyordu. Maria bu habere ancak Aralık 1997’de ulaştı ve haberi yapan gazeteci Lukis Lukaidis’in peşine düştü. Lukaidis, 1998’deki ifadesinde Hristos’un ismini Lefkoşa’daki Kızılhaç bürosundaki listelerden aldığını söylemişti.
Ailenin mahkemeye sunduğu belgeler arasında Hristos’un eski bir okul arkadaşının ifadesi de vardı. Bu arkadaşı, Ağustos 1974’te Kızılhaç bürosundaki BM listesinde Hristos’un adını gördüğünü anlatıyordu. İfadesine göre listede Hristos’un 3 ile 5 Ağustos tarihleri arasında Girne Boğazı’nda esir alındığı yazılıydı. Ancak burada bir tarih çelişkisi var; Agon haberi 2 Ağustos’ta yayımlanmıştı, yani liste habere göre daha sonraki bir tarihi gösteriyordu. Bu farkın nedenini kimse bilmiyor.
Maria’nın dikkatini çeken bir başka detay ise şuydu: AİHM dosyasındaki bilgilere göre, listede Hristos’la birlikte adı geçen diğer altı kişi Türkiye’ye götürülmüş ve sonra serbest bırakılmıştı. Ama Hristos bir türlü geri dönmedi. Maria, kardeşinin esir alındığı iddiasını kanıtlamak için o dönem aynı bölgede tutulan eski esirlerle de görüşmeye çalışıyordu.
Esaretten Dönenlerin Anlattıkları
Maria’nın eski esirlerle görüşmeleri aslında Agon haberini bulmadan önce de başlamıştı. Mart 1997’de görüştüğü G. Siimis, Girne Boğazı’ndaki bir avluda tutulduğunu ve sonra Adana’ya götürüldüğünü anlatmıştı. Oradaki avluda yaklaşık 200 kişi olduğunu, aralarında komandoların da bulunduğunu söyledi ama Hristos’u görüp görmediğini hatırlamıyordu.
Daha sonra Andreas Fotiades’e ulaştı. Fotiades, Girne Boğazı’nda çok sayıda kişiyle birlikte esir tutulduğunu anlatırken, Hristos’un yüzünün hafızasında yer ettiğini söyledi. Fotiades’in bu anlattıkları, 1987’de yayımlanan bir kitapta da yer alıyordu. Orada, Girne Boğazı’ndaki esirlerin Türkiye’deki cezaevlerine götürüldüğünden ve maruz kaldıkları kötü muameleden bahsediliyordu. Yine de Fotiades’in Hristos’u tam olarak nerede ve ne zaman gördüğü kesin değil ve mahkeme kararı da Hristos’un Türkiye’ye götürüldüğünü net bir şekilde doğrulamıyor.
Maria’nın görüştüğü bir başka isim olan G. Karakostas da benzer şekilde Girne Boğazı’ndaki bir avluda tutulduğunu ve orada komando birliklerine ait işaretler gördüğünü anlatmıştı. Tanıklıklar her zaman birbiriyle tam örtüşmüyordu ve her eski esir Hristos’u gördüğünü söylemiyordu. Ancak Maria, gazete haberlerini ve Kızılhaç kayıtlarını bir araya getirince, kardeşinin çatışmalardan sağ kurtulup esir alındığı sonucuna vardı.
Resmî Kayıtlardaki Uyuşmazlık
Maria’nın araştırmasında en çok zorlandığı konulardan biri Kızılhaç kayıtlarıydı. Kıbrıs Kızılhaçı ve Uluslararası Kızılhaç Komitesi, 1997 yılında aileye gönderdikleri yanıtlarda Hristos’un 3-5 Ağustos 1974 tarihlerine dair bir kayıtları olmadığını bildirdi.
Fakat Maria sonraki yıllarda kardeşinin esaretini destekleyen yeni bilgilere ulaştı. Kostas Venizelos’un 2026’daki söyleşisinde belirttiği üzere; bir Kıbrıslı yüzbaşının ve Yunan bir üsteğmenin tanıklıkları, Kızılhaç listesi, eski gazete haberleri ve Uluslararası Kızılhaç listesindeki bir kayıt numarası bu durumu destekliyordu. Maria, tüm bu bilgilerin birbirini tamamladığını ve kardeşinin yaralı halde esir alındığını gösterdiğini savunuyor. Kayıplar Dairesi’nin Hristos’un çatışmalarda ölmüş olabileceği yönündeki görüşüne de katılmıyor; esaret ihtimalinin yeterince araştırılmadığını düşünüyor.
Türkiye hükümeti ise AİHM’e sunduğu savunmada Hristos’un Girne Ayorgi bölgesindeki çatışmalarda öldüğünü ileri sürerek esir alındığı iddiasını reddetti. Ayrıca esir listesine dair bilgilerin dosyada bulunmadığını belirtti. Ailenin belgeleri ile Türkiye’nin açıklamaları arasındaki bu uçurum, mahkeme sürecinde de kapanmadı.
Mahkemenin Cevaplamadığı Soru
Karefillidis ailesi, 7 Ocak 1999’da Hristos’un akıbetinin açıklanması ve yaşadıkları hak ihlalleri için Türkiye aleyhine Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvurdu. Mahkeme, 1 Aralık 2009’da başvurunun kayboluşla ilgili kısmını süre aşımı nedeniyle kabul edilemez buldu. Kararda, ailenin 1996’da yetersiz araştırmaları fark edip 1997’de yeni bilgilere ulaşmasına rağmen başvuruyu yeterince erken yapmadığı belirtildi.
Mahkeme, Hristos’un esir alınıp alınmadığı konusunda kesin bir şey söylemedi. Ağustos 1974 başında esir alınmış olabileceğine dair kanıtlar olduğunu kabul etse de, Türkiye’nin bireysel başvuru hakkını tanıdığı tarihten sonra Hristos’un hâlâ esir olduğunu gösteren bir kanıt bulunmadığını söyledi. Yani bu karar, Hristos’un esir alınmadığı anlamına gelmiyordu; mahkeme konuyu esastan karara bağlamamıştı. Maria, bu kararı büyük bir hayal kırıklığıyla karşıladığını söylüyor; yıllarca süren emeğinin karşılığında beklediği cevabı alamamıştı. Yine de araştırmayı bırakmadı.
Maria’nın anlatımına göre 2015 yılında, Girne Boğazı bölgesinde esirlerin tutulduğu belirtilen hayvan ağıllarının yerini belirlemek için yeniden tanık aramaya başladı. Ulaştığı yeni tanıklıklarla Kayıp Şahıslar Komitesi’ne tekrar başvurduğunu, ancak beklediği karşılığı alamadığını belirtiyor.
Maria’nın Tarihsel Arşiv Çağrısı
Maria’nın eleştirileri sadece kendi kardeşinin dosyasıyla sınırlı değil. O, kayıpların araştırılmasında devlet kurumlarının sorumluluğunu ve Kayıp Şahıslar Komitesi’nin çalışma sınırlarını da sorguluyor. 1981’de kurulan ve BM ile çalışan bu komite, kalıntıları bulup ailelere teslim etme konusunda başarılı olsa da, kişilerin ölüm nedenlerini veya sorumlularını belirleme yetkisi yok.
Maria tam da bu noktaya parmak basıyor. Birinin kalıntılarına ulaşmanın, onun nasıl öldüğünü öğrenmekle aynı şey olmadığını savunuyor. Özellikle esir alındığına dair tanıklıklar varken, kayboluş ile ölüm arasındaki sürecin de derinlemesine araştırılması gerektiğini söylüyor. 2026’daki söyleşisinde, 1974’te kaybolanlar ve savaş esirleri hakkında kapsamlı bir tarihsel arşiv oluşturulmasını öneriyor.
Maria, tüm bu araştırmalarını “İzlerin Peşinde: Kayıplar Meselesinin Farklı Yönleri” adlı kitabında topladı. 2025’te yayımlanan genişletilmiş baskıda tanıklıklardan fotoğraflara kadar pek çok belgeye yer verdi. Yeni baskıda, kardeşinin esir alındıktan sonra öldürülmüş ve kalıntılarının gizlenmiş olabileceğine dair daha güçlü iddialar sunduğunu belirtiyor. Ancak mevcut kaynaklar, Hristos’un esaretten sonraki durumunu kesin olarak ortaya koyamıyor.
Maria, 2026’daki söyleşisinde bu çalışmaların önemini şu sözlerle özetliyor: Bilgi olmadan ne bellek ne muhakeme ne de bilinç gelişebilir.
Hristos Karefillidis, 1974’te kaybolduğunda henüz 19 yaşındaydı. Listede adı geçen diğer altı kişinin sağ döndüğü biliniyor. Aradan 52 yıl geçti ama Hristos’un başına ne geldiği hâlâ bir muamma.
Kaynaklar
- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: Karefyllides and Others v. Turkey, Başvuru No. 45503/99, 1 Aralık 2009. Ailenin sunduğu tanıklıklar, Türkiye’nin savunması, esir listelerine ilişkin kayıtlar ve mahkemenin kabul edilebilirlik değerlendirmesi. Kararın tam metni.
- Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Komiserliği: Kayıp Kişiler Listesi. Hristos Karefillidis’in doğum tarihi, askerî birliği, kayıp tarihi ve kaybolduğu yer. Resmî kayıtlar.
- Giorgos Kentas: Maria Karefillidu-İoannu ile Sygchroni Apopsi için yapılan söyleşi. 4 Aralık 2012’de yeniden yayımlanan metin. Maria’nın 1997’de bulduğu mektup, eski esirlerle görüşmeleri ve AİHM süreci hakkındaki anlatımı. Söyleşi.
- Cyprus Mail: “American mother of missing man appeals to European court”, 14 Ocak 1999. Ailenin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvurusuna ilişkin dönem haberi. Haber.
- Kostas Venizelos, Philenews: Maria Karefillidu-İoannu söyleşisi, 1 Kasım 2026. Kitabın genişletilmiş baskısında yer alan yeni bilgiler, esaret iddiaları ve tarihsel arşiv önerisi. Söyleşi.
- Girne Belediyesi: Christos A. Karefyllides (1954). Hristos’un ailesi, eğitimi, basketbol geçmişi ve askerlik bilgileri. Biyografik kayıt.
- Kayıp Şahıslar Komitesi: Kuruluş Esasları ve Görev Tanımı. Komitenin araştırma, kimliklendirme ve sorumluluk belirlemeye ilişkin yetkileri. Resmî belge.
- Maria Karefillidu-İoannu: Αναζητώντας τα ίχνη, Όψεις του θέματος των «αγνοουμένων», Κύπρος 1974–2024. Germanos Yayınları, genişletilmiş baskı, 2025. Kitap, yayımlanmış söyleşiler ve bibliyografik bilgiler üzerinden değerlendirilmiştir.
- Militaire.gr: Maria Karefillidu-İoannu’nun kardeşi Hristos’un kayboluşuna ilişkin araştırmalarını anlattığı metin, 20 Temmuz 2024. Şubat 1975 tarihli mektubun yazarı, Maria’nın tanıkla yeniden iletişim kurması ve 2015 yılında başlattığı yeni araştırmalar hakkında bilgiler. Metnin tamamı.
