Nisan 2024’ten beri Cylingo üzerinde çalışıyorum. Hayatımın en büyük onurlarından biri oldu. Bazı projeler vardır ya; sanki bir hayal kafandan çıkıp gerçeğe dönüşür. Cylingo benim için tam olarak öyle. Çocukluğumuzun kelimelerini, adanın mizahını ve sıcaklığını taşıyan ifadeleri toplamak, anlatmak ve özellikle genç Kıbrıslılara yeniden sunmak istedik.
Ama Cylingo’yu büyütürken daha sessiz bir problemle de yüzleştim: Bazı insanlar kültürü açık açık reddetmiyor; gülerek, şaka yaparak, omuz silkerek reddediyor. En zor kısmı yazılım değil, araştırma değil, mesajlar değil… En zor kısmı, bazı insanlarda gördüğüm “kendi kültüründen utanma” hali. Ve bu duygu çoğu zaman durup dururken oluşmuyor; asimilasyon ve özgüvensizlik üzerinden büyüyor.
Muhtemelen sen de hissettin: “düzgün” görünme baskısı, “eğitimli” duyulma ihtiyacı, daha büyük bir şeye ait olduğunu kanıtlama çabası. Kıbrıs’ta bu “daha büyük” şey çoğunlukla milliyetçilik oluyor: Türk milliyetçiliği ya da Yunan milliyetçiliği. Bu bakış açısı güçlendikçe Kıbrıs bir dipnota dönüşüyor. Ada, herkesin başkasının kimliğini daha yüksek sesle performe ettiği bir sahne oluyor; yerel kültür ise küçümsenip arka plana itiliyor.
İki toplumun da içine işleyen en yıkıcı mesajlardan biri şu: “Kıbrıs kültürü diye bir şey yok.” Bazen açıkça söyleniyor. Bazen medya diliyle, okul tavırlarıyla, gündelik alaylarla ima ediliyor. Bazen de ağızlarımız şöyle gösteriliyor: barbar, komik, “yanlış.” Ama hedef aynı: yereli küçültmek, çoğunluğu “kaçınılmaz” yapmak.
Biraz kişisel konuşayım. Özellikle Türk Kıbrıslılar, çoğu zaman kendi konuşma biçimlerinin iğrenç olduğuna inandırılıyor: köylü gibi, vulger, “yanlış.” İnsanlar Kıbrıs ağzıyla konuşunca daha aptal hissedebildiğini söylüyor. Bu cümleyi farklı şekillerde defalarca duydum: “Kulağa basit geliyor.” “Köylü gibi.” “Kıbrıslı gibi konuşunca kendimi daha cahil hissediyorum.”
Üniversitede Türk öğrencilerle iç içe olan bir Kıbrıslıysan bunu anlarsın. Yargı her zaman agresif değil; bazen sadece bir bakış, bazen kahkaha, bazen “düzeltme.” Etkisi ise aynı: Kendini sansürlemeye başlıyorsun. Kendi ağzını, başkasının standardına çeviriyorsun.
Bir arkadaşımızın yaşadığı bir olay bende çok kaldı: Bir avukat ona “düzgün Türkçe konuş” dedi; Kıbrıs ağzıyla konuşmamasını ima etti. İlk bakışta “profesyonel dil” tartışması gibi gelebilir. Ama mesele şu: Kıbrıs’ta ağızla konuşmak normal. Bu norm. Ve dünyanın birçok yerinde bölgesel ağız ile profesyonellik gayet rahat yan yana durabiliyor.
Bunu bir İskoç’a söyler miydin? Bir Galli’ye? Bir İrlandalı’ya? “Ciddi alınmak istiyorsan kendin gibi konuşma” der miydin? Birleşik Krallık’ta bu tür bir cümle çoğu zaman sınıfçılık gibi duyulur. Çünkü öyledir. Bu baskının arkasında çoğu zaman sınıfçılık ve asimilasyon birlikte yürür.
İçselleştirilmiş asimilasyon böyle çalışıyor: Sadece baskıcı tarafın sana bağırmasıyla değil, senin kendi kendini denetlemeyi öğrenmenle. “Öyle konuşma.” “O kelimeyi kullanma.” “Öyle Kıbrıslı olma.”
Ve bu sadece bireysel bir özgüvensizlikte kalmıyor. Yapısal bir baskıya dönüşüyor: Çoğunluğun daha büyük medya gücü var, kurumları var, kültürel “otoritesi” var. Merkez, yereli “hata” gibi göstermeye başladığında toplum da bunu ders gibi öğreniyor: Farklılığın kusur.
Bu yüzden Cylingo benim için önemli. Biz kültürü dondurmaya çalışmıyoruz. Ağızların tarihten bağımsız olduğunu da iddia etmiyoruz. Kıbrıs çok etnisiteli bir ada; coğrafi olarak ayrı, sosyal olarak bağlı, sürekli değişen bir yer. Bir Yeşil Hat var ama etkileşim de var. Kültür de hareket ediyor.
Bizim istediğimiz basit: Kıbrıs ağızlarının nasıl değiştiğini gözlemlemek ve bu değişimin organik olabileceği bir alanı korumak. Yani sadece utanç, baskı ve asimilasyonla şekillenmesin. Çünkü ağız adapte oluyor. Standart Türkçeye maruz kalsa da, hatta eğitim sistemi ağızları dışlasa da, ada yine kendi ritmini üretmeye devam ediyor.
Bunu bazı kelimelerde, bazı vurgularda, bazı alışkanlıklarda görüyorsun: ole, napan, gancelli, Afa, Kaz. Kuzey-güney, köy-köy, aile-aile farklarını da duyuyorsun; çünkü Kıbrıs hiçbir zaman tek bir sesten ibaret olmadı.
Ve unutmayalım: Her standart dil bir zamanlar ağızdı. Standartlar “daha zeki” olduğu için değil; güç onları seçtiği, bastığı, öğrettiği ve diğerlerini cezalandırdığı için standart olur. O yüzden “Zeki gibi duyulmayı kim belirliyor?” sorusunun dürüst cevabı şu: çoğu zaman güç belirliyor.
Kültür sadece sanat değil. Kültür sadece folklor değil. Kültür, bir topluluğun silinmemek için kurduğu hayatta kalma sistemi. Dil, müzik, yemek, şaka, hafıza… hepsi yavaş ve “normal” görünen bir yok oluşa karşı direnmenin araçları.
O yüzden açık söylüyorum: Kültürümüzü geri almalıyız. Kıbrıslı gibi konuşmaktan utanmamalıyız. “Öyle konuşma” diyenlere karşı “bu da dil” diyebilmeliyiz. Bu da zeka. Bu da Kıbrıs.
Hatta şunu da söyleyeceğim: Ben gerçekten Kıbrıs ağzının en güzel Türkçe ağız olduğuna inanıyorum. “Saf” olduğu için değil; canlı olduğu için. Birden fazla dünyayı aynı cümlede taşıdığı için. İmparatorlukları görüp yine de gülümseyerek konuşabildiği için.
Ekonomik boyuta, kültür turizmi, yerel üretim, kimliğin sürdürülebilir gelir olabilmesi, hiç girmeyeceğim. O başka bir yazı. Bu yazı, onurla ilgili.
Eğer bir gün “uyum sağlamak” için kendi ağzına güldüysen, seni suçlamıyorum. Sadece bunun nereden geldiğini fark etmeni istiyorum. Eğer Kıbrıslı gibi konuştuğun için düzeltildinse, sen de onları düzelt: Bu da dil.
Gel, Cylingo’ya katıl. Bir kelime bile eklemesen, sırf utanmayı reddetmen bile zaten bir direniştir.
