“Fallout” dizisinin ikinci sezonunda kıyamet sonrası dünyada kendi tekno-totaliter düzenini kurmaya çalışan büyük teknoloji şirketinin sahibi Hank MacLean’ın ürettiği beyin çipinin insanlar üzerinde nasıl etkili olduğuna şahit oluruz. Beyin çipinin yerleştirildiği insanlar kontrol edilebilir, sürekli aptalca gülümseyen, işine ve band tarzı seri üretime odaklanan ve birbirlerine karşı abartılı bir kibarlık takınan, bir nevi sürekli birbirlerini pohpohlayan varlıklara dönüşürler. Özgün kişilikleri tamamen ortadan kalkmıştır!
Son birkaç haftadır yapay zeka tarafından oluşturulan ve sosyal medyada bir akıma dönüşen ‘karikatür’ paylaşımları bana doğrudan “Fallout” dizisinin bu kısmını anımsattı. Sosyal medya akışlarında durmaksızın paylaşılan ve algoritmalar tarafından öne çıkartılan karikatürlerde bir fantezi dünyasının içerisine yerleştirilen birbirine benzeyen yüzlerce gülümseyiş görürüz. Arka planda yine algoritmalar tarafından yaratılan bir kişiselleştirilmiş evren vardır. Karikatürlerde yer alan tüm öğeler statü, kimlik ama en önemlisi insanın arzusunun gösterdiği şeye gönderme yapmaktadır. Barış aktivisti, medya eleştirmeni, başarılı iş insanı, devrimci, belediye başkanı, bir şey uzmanı, bankacı, sanatçı, gezgin, içerik üreticisi vs. vs. Tüm karikatürler bize dünyanın kişinin merkezinde şekillendiği, tüm gülümseyişlerin birbirine benzediği, herkesin mutlu olduğu ve hiçbir çirkinliğin yer almadığı mükemmel bir fantezi dünyası sunuyor. Gerçek yaşamda yaratılamayan mutluluk cenneti yapay zeka tarafından tasarlanan idea dünyasında aranıyor.
Bu mesele üzerine çeşitli başlıklarda uzun uzun yazılabilir. Narsizm, dijital verilerin güvenliği, sürü ve köle bilinci, dijital medyanın yarattığı dünyanın ne kadar manipülasyona yatkın oluşu, sosyal medya kullanıcılarının META şirketini besleyen ve META şirketi tarafından sömürülen birer veri kölesine dönüştürülmesi, insanların ‘önemli bir şeyi kaçırma korkusu’ ile herkesin dahil olduğu bir akımın parçası olması, daha çok, daha farklı görünür olma ve daha çok like alma arzusu… Hepsi ayrı bir yazı konusu.
Karikatürleri ardı ardına izlerken beni en çok korkutan şey insan ve kitle psikolojisinin nasıl da bir anlık bir tetikleme ile sürü psikolojisine dönüşebileceği oldu. Sürü psikolojisi beraberinde her tekil kişinin yapay zekada yapılan kendi karikatürüne hayranlık beslemesini getirdi. Kişilerin gerçek hayatlarında olmayanın, fantezi alanında temsil edilişi ve beraberinde gelen narsist hayranlık. Tüm ardı ardına sıralanan ve birbirinin benzeri gülümseyişleri, renkleri ve figürleri barındıran karikatürler günümüz dünyasının dijital totalitarizminin çok sade bir yansıması gibi!
Tüm buraya kadar yazdıklarım çeşitli kaynaklarda, farklı örnekler üzerine tekrar edilen fikirler aslında. Fakat bu mesele üzerine düşünürken beni etkileyen başka bir mesele daha oldu. Karikatür dediğimiz şey aslında başka birinin gözünden bir olayın, kişinin veya sürecin özgün ve eleştirel bir şekilde çizilmesi demek. Burada önemli olan başka bir kişinin bakışı, onun yaklaşımı ve onun yaratıcılığındaki temsil! Kuşkusuz bu bakış sanatçının politik, sosyal ve kültürel bağlamından bağımsız değildir! Başkasının bakışında kendinizi görürsünüz. Kah eleştirel, kah mizahi, kah abartılı ama o abartının da arka planında bir hiciv saklıdır. Karikatürü istediğiniz gibi şekillendiremezsiniz, sanatçıyı istediğiniz gibi yönlendiremezsiniz. Ona kişisel verilerinizi yükleyip kendinizi bir fantezi dünyasındaymış gibi çizmesini söylemezsiniz. Sanatçı bir mesafeden bakar ve o baktığı mesafeden, kendi bakışından özgün bir şekilde yorumunu geliştirir. Karikatür aslında eleştirel bir yorumlama biçimidir. Yapay zeka ve algoritmalar ilk önce başkasının bakışını arından ise karikatürün eleştirel-yorumlama özelliklerini yok etti. Artık başkasının bakışı değil kendi bakışında, kendini beğenme söz konusudur. Halbuki karikatürde beğeni değil rahatsızlık ön plandadır.
***
Mustafa Tozakı ve Devran Öztunç. İki farklı jenerasyondan iki farklı portre karikatüristi, iki çok değerli sanatçı. Birbirlerinden farklı bakışlar ve tarzlar fakat ikisi de toplumsal sorumluluk, aydın ve sanatçı bilinciyle üretimlerini yapıyor. Tozakı, Lefkoşa sokaklarında rast geldiği yüzlerce insanın portresini çizdi, o eskizler şu an birçok insanın evinde, dosyalarında veya kitap aralarında, belki de çerçeveli bir şekilde zamana ve hıza karşı direniyor; bir bellek gibi!
Devran son dönemde üretimlerinde yapay zekayı da kullanıyor. Teknolojik gelişmeleri sanatsal üretimde kullanılmasında bir sakınca görmüyorum. Devran’ın üretimleri buna güzel bir örnek. Önemli olan bunun nasıl kullanıldığı. Devran sanatçı, aydın, siyasetçilerden, iz bırakan isimlerden oluşan bir portre sergisi düzenledi. Tüm bu işlerin arkasında sanatçı sorumluluğu ve toplumsal hassasiyetler yaratmakta. Portre alanında olmamakla birlikte, Serhan Gazioğlu’nun da ismini burada anmamazlık yapamayız.
Dijitalleşme ve beraberinde gelen algoritmaların, yapay zekanın kontrolündeki dijitalleşme biçimleri aynı zamanda bir yaşam ve varoluş biçiminin de altını oyuyor. Karikatür akımı örneği bunun sadece küçük bir yansıması. Bu değişim beraberinde bir özgürleşme, mutluluk veya bağımsızlık getirmiyor. Aksine daha güler yüzlü bir totalitarizm, algoritmalara bağımlılık ve narsizm getiriyor. Eleştiri, eleştirel üretim ve sorgulama kapasitemiz zayıflatılıyor; cilalanmış ve herkesin övündüğü güçlü bir yabancılaşma ağı örülüyor. Başkanın bakışı ortadan silinip yerine mutlak bir “ben” bakışı ikame ediliyor.
Şimdi bu yazıya bir son verip biraz daha Mustafa Tozakı, Devran Öztunç ve Serhat Gazioğlu’nun karikatürlerine bakacağım.
