Yazar: Julia Harte
Kaynak: Reuters
Çeviri: GazeddaKıbrıs
Yayın Tarihi: 25 Mart 2011
Türkiye’nin ilk nükleer santrali, hükümetin sahaya ilk ruhsat vermesinden otuz yılı aşkın bir süre sonra, ülkenin güney doğusundaki Akkuyu kasabasında inşa edilmek üzere.
Ancak Japonya krizinin ardından, reaktör karşıtları bir kez daha hükümeti projeden vazgeçmesi konusunda uyarıyor.
1976’da Akkuyu sahası ruhsatını imzalayan ilk nükleer mühendislerden biri olan İstanbul’daki Okan Üniversitesi’nin nükleer mühendislik bölümünde profesör olan Tolga Yarman, “Nükleer enerjiye karşı değilim. Ben sadece cahil bir şekilde nükleer santral yapılmasına karşıyım” dedi.
Yarman, geri dönüşünü açıklarken SolveClimate News’e şunları söyledi: “Bölgenin koşulları – bildiğimiz şekliyle – artık tamamen farklı ve yeni kriterler gelişti. Çoğunluğu Rusya’nın Rosatom Devlet Nükleer Enerji Kurumu’na ait olacak reaktör, Avrasya ve Afrika tektonik levhalarının birleştiği Ecemiş fay hattından 16 mil uzaklıkta yer alacak. Ruhsat 1976’da verildiğinde hattın devre dışı olduğuna inanılıyordu. Ancak o zamandan beri bilim dergilerinde yayınlanan araştırmalar, aktif olduğunu göstermiştir.”
Hükümetin plan değişmesi olası görünmüyor
Türkiye Elektrik Mühendisleri Odası, Japonya’daki depremden birkaç gün sonra 14 Mart’ta yaptığı açıklamada, bölgenin faya yakınlığı nedeniyle Akkuyu tesisini kınamıştı. Benzer şekilde, Kıbrıs Cumhuriyeti hükümeti de bu hafta başlarında Avrupa Birliği’nden deprem riskinin çok yüksek olduğu gerekçesiyle Türkiye’nin Akkuyu tesisini inşa etmesini durdurmasını isteyeceğini duyurmuştu.
Ancak hükümetin planlarının değişmesi pek olası görünmüyor.
Türkiye Enerji Bakanı Taner Yıldız, 12 Mart’ta düzenlediği basın toplantısında, Akkuyu’daki inşaatın önümüzdeki üç ay içinde başlayabileceğini söylemiş, ülkenin tahmini yedi yıl sürecek olan inşaat süresini “olabildiğince hızlandıracağını” belirtmişti.
Fukuşima felaketinden günler sonra, dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan Türkiye’nin bu ilk reaktörü inşa etme taahhüdünü doğrulayarak 2023 yılına kadar işleyen üç nükleer santrale sahip olacaklarını da ifade etmişti.
Eleştiriler reaktör tipi radyoaktif atığı hedefliyor
Sismik riske ek olarak, projeyi eleştirenler aynı zamanda reaktör tipi olan VVER 1200’ün seçimini de eleştiriyor. Daha önce hiç inşa edilmemiş olsa da şu anda Rusya’daki iki tesiste versiyonları yapım aşamasında. VVER 1200, üçüncü nesil bir teknoloji ve genellikle dünyanın mevcut reaktör filosundan daha güvenli olarak kabul ediliyor.
Rosatom sözcüsü Andrey Bukhovtsev, tasarımın “IAEA [Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı] tavsiyelerini tam olarak dikkate aldığını ve geleneksel aktif sistemlerle birlikte ek pasif güvenlik sistemlerini geniş ölçüde kullandığını” söylemişti.
Atık konusu ise bir başka sorun. Yerel gözlemciler, Rosatom’un fabrika tarafından üretilen radyoaktif yan ürünü nasıl bertaraf edeceğine dair net bir açıklama olmadığını söylüyor. Mersinli bir avukat olan Efkan Bolaç, SolveClimate News’e verdiği demeçte “bölgenin Rusya’nın nükleer çöplüğü haline geleceğine dair bir inanç var” şeklinde konuştu.
Bolaç, soğutma sisteminin de korku uyandırdığını ifade ederek, yaz aylarında Akdeniz’in Akkuyu çevresindeki sıcaklığı 30 santigrat derecenin (86 Fahrenhayt derece) üzerinde olduğundan, deniz suyunun reaktörleri yeterince soğuk tutmayacağına dair endişeler bulunduğunu kaydetti.
Bolaç, soğutucu suyun, reaktörlerden aşırı ısıyı emdikten sonra tesisten boşaltıldığında yerel çevreye de zarar verebileceğini ifade ederken, Deniz suyunun sıcaklığının 2 ila 5 santigrat derece artacağı ve bunun da bölgenin deniz yaşamını değiştireceği kaydedildi.
Rusya enerji bağımsızlığına giden yol?
Türkiye hükümeti, ülkenin elektrik kapasitesinin yaklaşık yüzde 80’ini oluşturan kömür ve gaz yakıtlı elektrik santrallerinden daha temiz bir enerji kaynağı olarak, nükleer santrallerin karbon kısıtlamalı bir ekonomide büyük rol oynamasını istiyor.
Proje aynı zamanda Türkiye’nin kendisini komşularına olan enerji bağımlılığından kurtarmasının bir yolu olarak lanse ediliyor.
Akkuyu santrali tamamlandığında, Türkiye’nin mevcut kurulu kapasitesinin yüzde onundan biraz fazla olan 4 bin 800 megavatlık devasa bir elektrik tedarik edecek.
Türkiye’nin enerji bakanlığı da şu anda Karadeniz’in Sinop ilçesinde başka bir nükleer santral işletmeye almak için Japon şirketleriyle müzakere ediyor, ancak bu tesis için herhangi bir lisans verilmedi. Türkiye, doğal gazının neredeyse tamamını ve kömürünün yaklaşık yarısını ağırlıklı olarak Rusya’dan ithal ediyor.
Muhalifler, Akkuyu projesinin bu bağımlılığı kırmak için hiçbir şey yapmayacağını söylüyor.
Türkiye ile Rusya arasındaki anlaşma, Rosatom’un Akkuyu fabrikasını baştan sona kontrol etmesini ve çoğunluk hissedarı olmasını sağlıyor.
Türkiye Yeşiller Partisi sözcüsü Ümit Şahin, “Türk hükümeti siteyi esasen Rusya’ya verdi” dedi. “Türk devletinin reaktörün işletmeye alınmasına veya inşaatına müdahale etme yetkisi yoktur. Sözleşmede kontrol mekanizmaları bile net değil. Bu, iki devlet arasındaki ilk ve tek doğrudan yap-işlet anlaşmasıdır.”
Avukat Bolaç’a göre, anlaşma Rusya’ya Türkiye’nin santralden üretilen elektriğin yüzde 70’ini satın alacağına dair bir garanti de veriyordu. Bolaç açıklamasında “Halk neden uluslararası piyasalardaki oranın üzerinde bir garanti verildiğini anlamıyor. İnsanlar bu özel ayrıcalığı öğrenince şüpheye düşüyor” dedi.
Reaktör planları 35 yıl boyunca defalarca durduruldu
1980’lerde ve 1990’larda hükümetin Akkuyu fabrikası inşaat ihalesini açık artırmaya çıkarma girişimleri başarısız oldu.
Sonra Çernobil geldi. Türkiye’nin kuzeydoğusunda birkaç yıl boyunca hasadı lekeleyen 1986 felaketinden sonra Türkler arasında nükleer enerjiye olan heves azaldı. Proje, 1998’de Akkuyu’dan yaklaşık 10 mil uzaklıktaki Adana’da meydana gelen 6.3’lük depremin ardından daha fazla destekçi kaybetti.
2000 yılında, hükümet nihayet ihaleyi hangi şirketin kazandığını açıklamanın eşiğine gelirken, dönemin Başbakanı Bülent Ecevit, kamunun ve ihaleye mali garanti vermeyi reddeden hazinenin baskısıyla projeyi dokuzuncu kez iptal etti. Çünkü bu, çok riskli bir yatırımdı.
1990’lar boyunca çevre grubu Greenpeace için Türkiye’nin enerji kampanyasını yöneten Melda Keskin, “Türkiye’nin 2000 yılında bu reaktörü inşa etmeyi başaramaması uluslararası nükleer kuruluşa büyük bir darbe oldu” diye niteleyerek, “yabancı şirketler Türkiye’de iş yapmanın nasıl bir şey olduğunu anladılar, bu yüzden geri gelmediler” dedi.
Yeşiller Partisi’nden Şahin’e göre, Türkiye 2009’da sitenin ihalesini bir kez daha açık artırmaya çıkarmaya çalıştığında, devlete ait Rus şirketi Rosatom dışında hiçbir şirket teklif vermedi.
“Artık hiçbir şirket Akkuyu ile ilgilenmiyordu, bu nedenle hükümet bunu ihalesiz, sadece doğrudan eyaletler arası bir anlaşma ile yapmaya karar verdi” dedi.
Şahin, ihale sürecinin rafa kaldırıldığı için, Türkiye ile Rosatom arasındaki inşaat sözleşmesinin, normalde Türkiye’deki elektrik santrali inşaat projeleri için geçerli olan hiçbir ekonomik veya çevresel düzenlemeye tabi olmadığını açıkladı.
