Rusya, Ukrayna’ya karşı yürüttüğü savaş ve Karadeniz’deki jeopolitik revizyonizmi aracılığıyla tartışmasız bir hegemonya kurmaya ve nüfuzunu komşularının ötesine, Batı Balkanlar, Güney Kafkasya, Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’ya yansıtmaya çalışmaktadır. Bu da Rusya’nın Avrupa’nın güvenliğine birden fazla pozisyondan meydan okumasına olanak sağlayacaktır.
Karadeniz’deki jeopolitik rekabet bölgesel düzeni yeniden tanımlıyor, jeopolitik kimliğini değiştiriyor ve daha geniş bölgedeki devletler arasındaki ilişkileri şekillendiriyor. Aynı zamanda bir zamanlar popüler olan bölgesel mülkiyete dayalı bölgesel düzen fikrinin içini boşaltmış ve farklı bölgelerin güvenliğinin nasıl birbirine bağlı olduğunu ortaya koymuştur. Karadeniz ve Doğu Akdeniz giderek bölgesel ve büyük güç rekabetlerinin yaşandığı tek bir jeopolitik alan haline geldi. Türkiye bu iki bölgenin ortasında yer almakta ve değişen jeopolitiğin kilit bir aktörü ve potansiyel bir faydalanıcısı olarak ortaya çıkmaktadır.
Bölünmüş bir bölgesel (dis)düzen
Karadeniz, Rusya’nın kendini büyük bir güç olarak algılaması için elzemdir. Rusya’nın bölgesel politikası, kıyı devletlerinin toprak bütünlüğüne meydan okuyarak, enerji ve ticaret bağımlılıklarını silahlandırarak, bağlantıları bozarak ve askeri varlığını arttırarak kırılganlıklar yaratmak ve bu kırılganlıklardan yararlanmaktır. Sonuç olarak Rusya, 2008’deki savaş ve Abhazya işgalinin ardından Gürcistan kıyı şeridinin üçte ikisini kontrol etmektedir. Kırım’ı ve Ukrayna’nın dört bölgesini ilhak etti ve Ukrayna kıyılarının tamamı üzerinde kontrol kurmaya çalışıyor. Rusya ayrıca Moldova’nın ayrılıkçı bölgesi Transdinyester’de Rusya yanlısı bir rejimi destekleyerek Moldova hükümeti üzerinde baskı kurmaya çalışıyor.
Rusya’nın eylemlerine karşılık olarak bölge ülkeleri AB ve NATO’ya entegrasyon arayışına girmişlerdir. Beş kıyıdaş ülkeden üçü halihazırda NATO üyesi (Türkiye – 1952’den beri – Bulgaristan ve Romanya), ikisi ise (Gürcistan ve Ukrayna) aday ülke konumundadır. Benzer şekilde, ikisi (Bulgaristan ve Romanya) AB üyesi, diğer üçü ise aday ülke konumundadır.
Ukrayna, Türkiye’nin Rusya’yı dengelemeye yönelik bölgesel düzen vizyonunun merkezinde yer alıyor. Ankara’nın Moskova ile yakın ilişkileri olmasına rağmen Kiev ile ilişkileri stratejiktir. Özellikle savunma sanayii alanındaki işbirlikleri artmıştır. Her ikisi de Rusya’nın Karadeniz’deki hakimiyetini reddettikleri için Türkiye ve Ukrayna birçok açıdan doğal müttefiktir.
Rusya’nın Batı ile çatışmasında Ukrayna’da askeri zafer kazanarak Karadeniz’deki avantajını yeniden elde etmesi gerekiyor. Öncelikli hedefi Ukrayna’yı Karadeniz kıyısından koparmak, Kırım’la kara bağlantısını sağlamak ve Odesa üzerinde kontrol kurmak. Bu, Rusya’nın deniz ticareti ve enerji yollarına hakim olmasını sağlayacak, Ukrayna’nın bağımsızlığını ve devlet olma özelliğini zayıflatacak ve Batı nezdindeki değerini azaltacaktır. Finlandiya ve İsveç’in NATO’ya katılmasının ardından Baltık Denizi’nde sıkıştığını hisseden Rusya’nın Baltık’taki kayıplarını telafi etmek için Karadeniz’deki gücünü iki katına çıkarması muhtemel.
Rusya’nın hedeflerine ulaşma kabiliyetini sınırlandırmak için Batı, Ukrayna’nın Rus saldırganlığını püskürtmeye yönelik askeri kapasitesini desteklemelidir. Ukrayna, Rus donanmasına karşı oldukça etkili bir asimetrik harekat yürütmüş ve Rus Karadeniz filosunun yaklaşık üçte birini ortadan kaldırmıştır. Daha fazla kabiliyet Ukrayna’nın Rus donanmasının varlığını daha da azaltmasına ve önemli ihracatlar için limanlarını güvence altına almasına olanak sağlayacaktır. Uzun vadede Ukrayna önemli bir bölgesel oyuncu ve Rus yayılmacılığının önlenmesinde vazgeçilmez bir dayanak olarak ortaya çıkabilir.
NATO ve AB, Ukrayna stratejisine paralel olarak, toplumsal direnci artırmaya, askeri kapasite oluşturmaya ve kıyıdaş NATO müttefikleri ve ortakları arasında güvenlik işbirliğini derinleştirmeye odaklanarak bölgeye yönelik ortak bir yaklaşım geliştirmelidir. Türkiye bu açıdan hayati önem taşımaktadır. Türkiye’nin Montrö Sözleşmesine sıkı sıkıya bağlı kalması nedeniyle Rusya Karadeniz filosunu takviye edememiştir. Ukrayna’nın talebi üzerine Türkiye 28 Şubat 2022’de İstanbul ve Çanakkale boğazlarını, Karadeniz’deki ana üslerine dönenler hariç, savaş gemilerine kapattı. Bu olumlu bir adımdı ve Moskova’nın Suriye’ye ve Akdeniz’in geneline uzanan deniz lojistik hatlarını sekteye uğratma potansiyeli taşıyordu.
Rusya başlangıçta NATO’nun Karadeniz’deki manevra kabiliyetini kısıtladığı için Türkiye’nin tutumunu memnuniyetle karşılamış olsa da Ukrayna’ya karşı verdiği ağır deniz kayıpları bu durumu değiştirebilir. Ankara, Montrö kuralının uygulanmasını gevşetmesi için Moskova’dan gelebilecek olası baskılara direnmelidir.
Karadeniz ve Doğu Akdeniz, Avrupa’nın güvenliği ile komşuluk bölgelerinin güvenliğinin nasıl iç içe geçtiğini göstermektedir. Her iki alanda da AB üye devletlerinin ve aday ülkelerin güvenliği söz konusudur.
