Bir toplumun travması, sadece bireysel yaraların toplamı değildir. Çoğu zaman sessizce nesilden nesile aktarılan, anlatılarda, törenlerde, yokluklarda ve siyasi tercihlerde yer alan kolektif bir hafızadır. Böyle bir travma metaya çevrildiğinde, ki bu mutlaka bilinçli bir sinizm eylemi değildir; çoğu zaman acıların ahlaki, siyasi veya sembolik bir sermayeye dönüştürüldüğü bir süreçtir.
Karşılığını almak genellikle anlam arayışından başlar. Şiddet, yerinden edilme, baskı veya kayıp yaşamış bir toplum, geçmişi haklı çıkaran ve bugünü düzenleyen bir anlatı arar. Travma, kimliğin temeli haline gelir: “Bizler acı çekenleriz”. Bu kimlik, tutarlılık ve dayanışma sağlayarak iyileştirici bir etki yapabilir. Ancak aynı zamanda travmayı kalıcı bir durum olarak pekiştirebilir.
Siyasi düzeyde, kolektif travma genellikle meşrulaştırma aracına dönüşür. Travmaya başvurmak, sert politikaları, dışlamaları veya eleştirel düşüncenin askıya alınmasını haklı gösterebilir. Hakim anlatıyı sorgulayanlar, hain, duygusuz veya “toplum dışı” olarak nitelendirilme riskiyle karşı karşıya kalır. Böylece travma, artık kaçınılması gerekenleri hatırlatmak için değil, neyin yapılabileceğini savunmak için kullanılır.
Karşılığı, uluslararası sermaye biçiminde de olabilir. Toplumlar tanınma, anlayış veya maddi destek talep ederek travmalarını dışa vururlar. Bu her zaman olumsuz bir şey değildir; tanınma, adaletin sağlanması için sıklıkla bir ön koşuldur. Ancak, travma tek “pazarlık kozu” haline geldiğinde, toplum sonsuza kadar kurban kimliğine hapsolur ve acının ötesinde kendini hayal edemez hale gelir.
Kâr elde etmenin en sinsi yanı, sıklıkla bellek olarak sunulmasıdır. Ancak gerçekte bu, seçici bir bellektir, geçmişin bazı yönleri aşırı derecede öne çıkarılırken, sorumluluklar, çelişkiler, iç çatışmalar görmezden gelinir. Böylece travma, öz farkındalığa değil, ahlaki öz yeterliliğe yol açar.
Alternatif bir yol var mı? Belki de cevap, bellek ile belleğin sömürülmesi arasındaki ayrımda yatmaktadır. Bir toplum, acısını metalaştırmadan hatırlayabilir. Travmasını, düşüncesine sınır veya kalıcı bir mazeret haline getirmeden kabul edebilir. Ancak böyle bir şey cesaret gerektirir. Travmanın geçmişinin bir parçası olduğunu kabul etmek, ancak geleceğinin ölçütü olmadığını kabul etmek cesaret ister.
Travmanın politik bir araç olarak kullanılması veya metalaştırılması, korku, nefret ve bölünmeyi sürdürebilir. Buradaki mesele, travmayı sadece kullanmak değil, dayanıklılığı, anlayışı ve nihayetinde uzlaşma olasılığını güçlendirecek şekilde kullanmaktır.
Kıbrıs’ta travmaların tarihi sadece kayıpların tarihi değil, aynı zamanda dönüşümün de tarihidir. Bu travmaların telafi edilme şekli, adanın sadece bugününü değil, geleceğini de belirleyecektir. Gerçek değeri, acıyı sömürmek değil, kolektif bir uyanış ve tüm toplumlar için ortak bir alan yaratmak için sunabileceği güçtür. Kolektif bir travmanın gerçek anlamda telafisi, bu travma sömürülerek değil, kim olduğumuzu ve ne olabileceğimizi tamamen belirleyen bir unsur olmaktan çıktığında gerçekleşir. Bir iktidar aracından bir anlayış alanına ve belki de daha olgun bir kolektif bilincin başlangıç noktasına dönüştüğünde.
