İnsan ilişkileri bugün çoğu zaman bir duygudan çok bir denge meselesi gibi yaşanıyor. Ne kadar yaklaşılacağı, neyin söyleneceği, nerede durulacağı baştan hesaplanıyor. Yakınlık, içinden geçilen bir hâl olmaktan çıkıp, kontrollü biçimde yönetilen bir sürece dönüşüyor. İlişki kurma dili bile sanki buna göre güncellenmiş durumda: “Net olalım”, “bağlanmak istemiyorum”, “akışına bırakalım”, “çok büyütmeyelim.” Hepsi aynı ihtiyacı işaret ediyor: yönetilebilir bir yakınlık.
Bu yönetilebilirlik arzusu tesadüf değil. Günlük hayatın temposu, işin ve sosyal çevrenin ritmi, sürekli uyarılan dikkatimiz… İlişkiler de bu hızın içine sıkışıyor. Yakınlık, zaman isteyen bir şeyken; zaman, bugün en zor bulunan şey. İnsanlar birbirine yaklaşmak istiyor ama bir yandan da yaklaşmanın bedelini düşümeden edemiyor: “Bunu kaldıramam”, “buna enerjim yok”, “sonra toparlayamam.”n Bu yüzden kırılmak, sadece duygusal bir hâl değil; aynı zamanda pratik bir maliyet gibi algılanıyor.
Bu yüzden pek çok ilişki yaşanmaktan çok askıda kalıyor. Başlıyor ama tam başlamıyor, bitiyor ama tam bitmiyor. İnsanlar birbirlerinin hayatına giriyor, yer kaplıyor, sonra sessizce geri çekiliyor. Geriye kalan şey çoğu zaman bir bağ değil; kurulmuş olabilecek bir bağ ihtimali. Bu askıda kalma hâli, insanı tuhaf bir biçimde oyalıyor: Ne içeride hissediyorsun ne dışarıda. Tam bir kayıp değil ama tam bir kazanım da değil.
Ben bu satırları yazarken, kafamda İhtimallerin Heyecanına Üzülüyorum şarkısı çalıyor. Üzüntü, yaşanmış olanın ağırlığından değil; kursakta kalan heveslerden, yaşanamamış ihtimallerden doğuyor. İnsan bazen bir ilişkinin kendisinden çok, onun olasılığına tutunuyor. Çünkü olasılık, gerçeğin aksine, hep kusursuz kalabiliyor. Üzerine istediğin anlamı yükleyebiliyorsun. Tam da bu yüzden, gerçekleşmeyen ihtimaller bazen gerçekleşenlerden daha uzun ömürlü oluyor.
Bugün ilişkiler potansiyeller üzerinden ilerliyor. Daha uyumlusu olabilir, daha az yorucusu çıkabilir, daha risksizi mümkündür. Bu düşünce özgürleştirici gibi görünüyor ama aynı zamanda insanı olduğu yerde tutuyor. Çünkü hiçbir bağ yeterince tamamlanmış hissi yaratmıyor; her şey geçici, her şey değiştirilebilir. Bu değiştirilebilirlik hissi, insanın ilişkideki sabrını da etkiliyor. Eskiden bir anlaşmazlık “konuşulacak bir şey”ken, şimdi çoğu zaman “uyumsuzluk” olarak etiketlenip geçiliyor. “Bu bana iyi gelmedi” cümlesi çok kıymetli olabilir; ama bazen de konuşmanın yerini tutan hızlı bir kapatma biçimine dönüşebiliyor.
Sosyal medya bu geçiciliği görünmez kılmıyor; tam tersine düzenliyor. İnsanlar hayatlarını değil, hayatlarından seçtikleri anları paylaşıyor. Bu seçicilik, ilişkilerimize de sızıyor. Ne kadar açılacağımızı, neyi saklayacağımızı, ne zaman geri çekileceğimizi öğreniyoruz. Herkes kendi personasını korurken, temas giderek daha kırılgan bir hâl alıyor. Çünkü persona, çoğu zaman ilişkiye değil, izlenmeye göre ayarlanıyor. Birinin yanında nasıl hissettiğimizden çok, kendimizi nasıl temsil ettiğimize dikkat eder hale geliyoruz. Böyle olunca yakınlık, “kendin gibi olma” hâlinden çıkıp “kontrollü görünme” hâline kayabiliyor.
Bu kırılganlık bazen dışarıdan bakıldığında güçlü bir duruş gibi görünüyor. Sınırlar var, mesafeler net, duygular kontrol altında. Ama bu hâl uzun vadede insanı yalnızlaştıran bir yere de taşıyabiliyor. Kalbi korumaya çalışırken, onu kimseye açmamayı öğrenmek gibi. Buradaki yalnızlık, sadece “kimsen yok” yalnızlığı değil; daha ince bir şey: Çok şey anlatabildiğin ama az şey paylaşabildiğin bir mesafe. Yan yana gelip yine de temas edememek.
Bu hissi sinemada iyi yakalayan işlerden biri Lost in Translation. Film, büyük aşk anlatılarıyla değil; eksik kalan cümlelerle, geçici bir yakınlıkla, iki insanın aynı anda hem yakın hem de uzak olabilmesiyle ilerliyor. Orada olan biten şey bir ilişkinin sonucu değil; temasın kısa ama gerçek olması. Filmin iyi yaptığı şey şu: Yakınlığın her zaman çözülmesi gereken bir düğüm olmadığını, bazen yalnızca yaşanıp geçebileceğini kabul ediyor. Ve yine de o kısa temasın, insanın içinde uzun süre kalabileceğini gösteriyor. Çünkü bazı karşılaşmalar, hayatı değiştirmez belki ama insanın kendini algılama biçimini değiştirir.
Benzer bir ağırlık Scenes from a Marriage’da da var. Hikâye, tek bir kopuş anına değil; zaman içinde biriken sessizliklere, konuşulmamış beklentilere odaklanıyor. İlişkiler burada yüksek sesle değil, küçük kaymalarla çözülüyor. Dizi, bir ilişkiyi bitiren şeyin çoğu zaman büyük “kötülükler” değil; biriken küçük anlaşılmama hâlleri olabileceğini hissettiriyor. Sanki iki insan aynı evde yaşarken bile farklı dillere geçebiliyor. Ve bunu fark etmek, çoğu zaman geç oluyor.
Bugün kalp kırıklıklarının bu kadar yaygın hissedilmesi biraz da bu yüzden. Yaşadıklarımızdan ders alıyor, her seferinde biraz daha temkinli, biraz daha hassas bir yerde durmayı öğreniyoruz. Kursakta kalan heveslerle, yarım kalmış ihtimallerle yolumuza devam ediyoruz. Temkin, ilk başta akıllıca bir şey gibi duruyor: “Kendimi koruyorum.” Ama temkin uzadıkça, insanın dünyası küçülebiliyor. Giderek daha az şey riskli geliyor çünkü giderek daha az şey mümkün oluyor.
Ama insanın kendi kendine sormadan edemediği bir şey var:
Kalp kırıklıklarından korunmak için bu kadar dikkatli yaşarken, sevmemeyi öğrenme ihtimali daha ürkütücü değil mi?
Referanslar
İhtimallerin Heyecanına Üzülüyorum — Büyük Ev Ablukada, Fırtınayt, 2017.
Lost in Translation — Yönetmen: Sofia Coppola, 2003; geçici bir karşılaşma üzerinden kurulan tanımsız ama gerçek bir yakınlık anlatısı.
Scenes from a Marriage — Yaratıcı: Hagai Levi; HBO, 2021; Ingmar Bergman’ın aynı adlı yapıtından uyarlama.
Görsel: Marina Abramović & Ulay, Rest Energy, 1980.
Performans kaydından siyah-beyaz görüntü.
