Kaç like aldın?
Bu soru artık masum değil. Bir sohbet açmıyor; bir durum tespiti yapıyor. Görünür müsün, değil misin? Karşılık buluyor musun, bulmuyor musun? Paylaşmanın kendisi bile, bu sorunun gölgesinde şekilleniyor.
Sosyal medya, yakınlık vadeden bir alan olarak hayatımıza girdi. Birbirimizin ne yaptığını, ne yediğini, ne dinlediğini, nerelere gittiğini biliyoruz. Ama bu bilgi, düşündüğümüz kadar yakınlık üretmiyor. Çoğu zaman tanıyor gibi hissettiriyor; gerçekten tanımadan.
Paylaşmak, zamanla kendiliğinden bir eylem olmaktan çıktı. Ne paylaşıldığı kadar, nasıl paylaşıldığı da önem kazandı. Görünürlük ölçülebilir hale geldikçe, değer de ölçülür oldu. Sayılar, beğeniler, izlenmeler… Sessizlik ise giderek bir eksiklik gibi algılanmaya başladı.
Bu noktada paylaşmak, hatırlamaktan çok hesaplamaya dönüştü. Bir içerik yüklendiğinde ilk refleks artık tanıdık: Kim gördü? Kaç kişi beğendi? Ne kadar sürede? Öncekinden fazla mı, az mı?
Ve tam da bu noktada, bu dönüşümle kişisel hayatımın kesiştiği bir yer var.
Sosyal medyada yaşanan bu değişim, benim için yalnızca dışarıdan gözlemlenen bir durum değil; bizzat içinden geçtiğim bir deneyim. Paylaşmanın, hatırlamanın ve görsel hafızanın nasıl dönüştüğünü kendi hayatımda da izleyebildim.
Çocukluğumdan beri hayatımda bir şekilde hep bir fotoğraf makinesi oldu. Fotoğraf benim için hiçbir zaman sadece bir görüntü üretme meselesi değildi; daha çok hem kendimin hem de ailemin belleğini tutmanın bir yoluydu. Albümler, çekmecelerde saklanan negatifler, arkasına tarih atılmış baskılar… Hafıza, uzun süre fotoğrafla eş anlamlıydı benim için.
Bu yüzden Instagram ilk açıldığında, 2010 yılında, gerçekten heyecanlanmıştım. İlk kez, kendi çektiğim fotoğrafları ve kişisel görsel hafızamı aktarabileceğim bir platform bulduğumu hissetmiştim. O dönem Instagram, beğenilmekten çok hatırlamakla ilgiliydi. Anları saklamak, paylaşmak, bir tür dijital albüm oluşturmak gibi geliyordu.
Yıllar içinde gerek aldığım eğitimler, gerekse kişisel merakım nedeniyle çeşitli fotoğrafçılık kursları aldım. Ama beni hiçbir zaman teknik detaylar heyecanlandırmadı. Diyaframdan çok, bir görüntünün ileride nasıl hatırlanacağıyla ilgilendim. Fotoğrafın, zamanı durdurmak değil; zamanı yerine yerleştirmek gibi bir tarafı vardı benim için.
İlk kez gerçekten “iyi fotoğraf çekebildiğime” inandığım telefonumu edindiğimde — iPhone 6s — profesyonel fotoğraf makinem yavaş yavaş geri plana çekildi. Yerini daha ulaşılır, kolay taşınan, her yere benimle gelen ve herhangi bir teknik bilgi gerektirmeyen telefon kameram aldı. Çünkü mesele artık kusursuz kareler değil; anında tutulan bir hafızaydı.
Ama hafıza tutmak için girdiğim bir platformun, zamanla bir performans alanına dönüşeceğini o günlerde bilmiyordum.
Instagram ilk yıllarında benim için bir arşiv gibiydi. Kimseye bir şey kanıtlama ihtiyacı yoktu. Paylaşımlar bir ritme değil, bir hayata aitti. Ne zaman yüklendiği, kaç kişinin gördüğü, kaç kişinin beğendiği ikincildi. Önemli olan, o anın kayda geçmesiydi.
Sonra yavaş yavaş başka bir şey oldu.
Paylaşımlar, karşılık bekleyen eylemlere dönüştü. Beğenilmeyen içerikler kötü oldukları için değil; yetersiz hissettirdikleri için problemli hale geldi. Zamanla estetik de buna göre şekillendi. Bir şeyin güzel olup olmaması değil mesele; algoritmaya uygun olup olmaması önem kazandı. Renkler, ışıklar, açılar, bedenler, duygular… Hepsi trendlere hizalandı. Beğenilen tekrarlandı. Görülmeyen elendi.
Bu noktada çok ince ama derin bir kırılma yaşandı:
Kendi öznelliğimizden yavaş yavaş uzaklaştık.
Yıllar içinde gelişen bir “içerik bilinci” var artık. Ne paylaşılır, ne tutulur, ne görünür kılar… Ama bu bilinç çoğu zaman kendimizi ifade etmekten çok, kendimizi sunmaya hizmet ediyor. Hissettiğimiz şey değil, algılanacak olan öne çıkıyor.
Birbirimizi tanıdığımızı sanıyoruz.
Paylaşımlar sayesinde hayatlara yakınız gibi hissediyoruz. Ama çoğu zaman bildiğimiz şey bir insanın kim olduğu değil; nasıl temsil edildiği.
Tam da burada, geçmişte yapılan bazı uyarılar bugünü daha net okumamıza yardımcı oluyor. Walter Benjamin, 1930’lu yıllarda — henüz sosyal medya yokken, hatta televizyon bile bugünkü anlamıyla hayatın merkezinde değilken — modern hayatın hızlandıkça deneyimi parçaladığını yazıyordu. Ona göre yaşananlar, insanın içinde yer edecek zamanı bulamadan akıp gidiyordu. Hatırlamak ise ancak durabildiğimizde mümkündü. Bugün yaşadığımız şey buna çok benziyor: Görüyoruz, paylaşıyoruz, kaydediyoruz ama çoğu zaman gerçekten yaşayamıyoruz.
Bir zamanlar yalnızca distopik bir gelecek olarak izlediğimiz sahneler ise artık gündelik hayatın parçası. Black Mirror bölümlerinde korkarak baktığımız o kaygan gerçeklik, ekranın dışına taşmış durumda. Gerçeklik giderek akışkanlaşıyor ve ironik olan şu: Bu dünyanın mağdurları olmaktan çok, onun gönüllü içerik üreticileriyiz.
Hiç bu kadar paylaşmamıştık.
Ama hiç bu kadar yalnız hissetmemiştik.
Çünkü performansın olduğu yerde kırılganlık zor tutunuyor. Sürekli izlenebilir olmak, sürekli “iyi görünme” hâli, insanı kendinden uzaklaştırıyor. Sessizlik eksiklik gibi algılanıyor. Geri çekilmek, görünmez olmakla eş tutuluyor.
Oysa bazen geri çekilmek, kaybolmak değil;
kendine dönmek.
Bu yüzden “kaç like aldın?” sorusu bana artık bir istatistik değil, bir hâl sorusu gibi geliyor. Görünür müyüm, değil miyim? Yetiyor muyum, yetmiyor muyum?
Ama belki de bu soru, kişisel bir meraktan çok, çağın ruhuna dair küçük ama açıklayıcı bir cümle gibi duruyor. Görünürlüğün bu kadar merkezde olduğu bir yerde, paylaşmanın kendisi de kaçınılmaz olarak yeniden tanımlanıyor.
Referans Notları
- Walter Benjamin, deneyim, hafıza ve modernlik üzerine düşüncelerini özellikle “Hikâye Anlatıcısı” (Der Erzähler, 1936) ve “Mekanik Yeniden-Üretim Çağında Sanat Eseri” (Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit, 1935–1936) metinlerinde geliştirir.
- Black Mirror, Charlie Brooker tarafından yaratılan; 2011–günümüz arasında yayımlanan, teknolojinin gündelik hayat, kimlik ve ilişkiler üzerindeki etkilerini distopik anlatılar üzerinden ele alan bir televizyon dizisidir (Channel 4 / Netflix).
