Philip Oltermann | The Guardian
Eski jeopolitik kesinliklerin birer birer çözüldüğü bir dönemde, mevcut anın görünen anlamsızlığını anlamlandırmak için en sık başvurulan alıntılardan biri hâline geldi. “Eski dünya ölüyor, yenisi doğmak için çabalıyor: şimdi canavarların zamanı” sözü, İtalya Komünist Partisi’nin eski lideri Antonio Gramsci’ye atfediliyor.
Yalnızca son iki ay içinde bu söz – çoğu zaman da çarpıtılarak – sağcı bir Belçika başbakanı, solcu bir Britanyalı siyasi lider, İrlandalı bir merkez bankacısı tarafından ve yazar Rutger Bregman’ın verdiği son BBC Reith Konferansı’nın başlığında kullanıldı.
Instagram’da içerik üreticileri takipçilerine “Canavarların kazanmasına izin veremeyiz” diye ciddi uyarılarda bulunuyor; LinkedIn’de ise danışmanlar “Gramsci boşluğu”nu ve bunun kurumsal stratejiyle ilişkisini gösteren grafikler paylaşıyor.
Tek sorun şu ki, Gramsci böyle bir şey ne söyledi ne de yazdı. En azından bugün viral hâle gelen o çarpıcı ifadeyle değil.
“Canavarların zamanı” ifadesi, 2026’da haberleri izleyen pek çok insanın hissettiği tiksinti ve şaşkınlığı güçlü biçimde özetliyor; ister Beyaz Saray’dan, ister Epstein dosyalarından, ister Ukrayna’daki savaş alanlarından geliyor olsun. Bu ifade, hem Goya’nın ünlü gravürü Aklın Uykusu Canavarlar Doğurur’u hem de çağdaş popüler kültürü çağrıştırıyor.
Londra Brunel Üniversitesi’nde siyasal düşünce tarihçisi ve Gramsci uzmanı olan Peter Thomas, “Stranger Things’in sonunda Demogorgon ortaya çıktığında olduğu gibi, apokaliptik bir havası var” diyor.
Oysa Gramsci’nin Kasım 1926’da İtalyan faşist hükümeti tarafından hapsedildikten sonra siyasal teori, felsefe ve dilbilim üzerine düşüncelerini yazdığı defterlerde canavarlardan söz edilmiyor. Orijinal İtalyanca metinde şu ifadeyi kullanıyor: “In questo interregno si verificano i fenomeni morbosi più svariati.”
1971’de Britanyalı akademisyenler Quintin Hoare ve Geoffrey Nowell Smith’in yaptığı ve en yaygın kullanılan İngilizce çeviri bunu şöyle aktarıyor: “Bu fetret döneminde çok çeşitli patolojik belirtiler ortaya çıkacak.” Pek de veciz sayılmaz.
ABD’nin eski ulaştırma bakanı Pete Buttigieg’in babası olan merhum Joseph Buttigieg’in 1996 tarihli alternatif baskısında ise “belirtiler” yerine “olgular” ifadesi kullanılıyor. Yine de canavarlardan söz edilmiyor.
“Canavarların zamanı” ifadesinin Gramsci’yle bağlantılı olarak kaydedilmiş ilk İngilizce kullanımı, Sloven filozof Slavoj Žižek’in 2010’da New Left Review’da yayımlanan “Kalıcı Ekonomik Olağanüstü Hâl” başlıklı makalesinde görülüyor. Bu bağlamda alıntı, avro bölgesi bankacılık krizinin sol için yarattığı meydan okumaya şiirsel bir ağırlık katıyor.
Ancak Guardian, Žižek’e orijinal İtalyanca ifadeyi neden şiirsel biçimde yeniden kurduğunu sorduğunda, canavarların kendisine ait olmadığını söyledi. “Bununla ilgili HİÇBİR ŞEY hatırlamıyorum ama kelimeyi başka bir yerden aldığıma eminim,” diye yazdı.
Aslında aynı ifadenin Fransızca bir versiyonu, Žižek’in İngilizce kullanımıyla popülerleşmesinden önceye dayanıyor. Fransız ekonomist ve kent kuramcısı Gustave Massiah 2003 tarihli bir makalesinde “Dans ce clair-obscur surgissent les monstres” ifadesini kullanmıştı; “bu alacakaranlıkta canavarlar ortaya çıkar.” “Dans cet interrègne surgissent les monstres” ifadesi ise Le Monde sayfalarında 1996 gibi erken bir tarihte yer almıştı.
Gramsci’nin canavarlarının tam kökeni belirsizliğini korusa da, İtalyan düşünürün fikirlerinin bugün hâlâ güçlü olmasının daha geniş nedenleri var. 1947’de, Gramsci’nin ölümünden yıllar sonra yayımlanan Hapishane Defterleri, komünist düşünürün hücresinde kalem ve kâğıt kullanmasına izin verilen yoğun dönemlerde kaleme alındı. Roma’daki Gramsci Enstitüsü’nün başkanı Silvio Pons’a göre, “Gramsci’nin zihnini meşgul eden pek çok şeyi süzerek aktarıyorlar; bu nedenle en azından bir İtalyan için son derece berraklar.”
Defterler Soğuk Savaş’tan sonra kırktan fazla dile çevrilerek gerçekten küresel bir dolaşıma girdi; ancak temel fikirleri çok daha uzun süredir aktivistler için güçlü bir çekim noktası oldu.
Londra Queen Mary Üniversitesi’nde siyasal tarihçi olan Marzia Maccaferri, “Gramsci Hapishane Defterleri’ni yazarken, faşist iktidar ele geçirmeden önce İtalya’da neden sosyalist ya da komünist bir devrim gerçekleşmediğini anlamaya çalışıyordu” diyor. “Ve bu düşünme sürecinden çıkan temel kavram hegemonya kuramıdır: Egemen sınıfın yalnızca zor yoluyla değil, popüler kültür ile yüksek kültürün kesişimi üzerinden, entelektüel ve sivil toplum alanı aracılığıyla da hükmedebileceği fikri.”
Kıta Avrupası’nda bu kültürel yönelim 1968’in pek çok öğrenci devrimcisini etkiledi; Britanya’da ise Marksist sosyolog Stuart Hall gibi isimlerin 1980’lerde Thatcherizm’i analiz ederken başvurduğu kuramsal çerçeveyi sağladı.
Ancak daha 1970’lerde Gramsci’nin fikirleri Fransa’nın Nouvelle Droite yani “yeni sağ” hareketinin baş düşünürü Alain de Benoist tarafından sahiplenildi. Aşırı sağ siyaseti ırksal kimlikler yerine kültürel kimlikler etrafında merkezileştirme girişimi, eski Trump stratejisti Steve Bannon’ın “tüm siyaset kültürün aşağı akışındadır” sözünde ve günümüz Avrupa aşırı sağının pek çok önde gelen isminde görülebilir.
Macaristan başbakanı Viktor Orbán yüksek lisans tezinde Gramsci’nin fikirlerini Polonya’daki Solidarność hareketine uyguladı; İtalya’da ise Giorgia Meloni’nin kültür bakanı kısa süre önce Gramsci è vivo başlıklı bir kitap yayımladı.
“Canavarların zamanı” alıntısı günümüz siyasetçi ve düşünürlerinin zihnini meşgul etmiş olabilir; ancak pek çok kişi bunun, Gramsci’nin önceki kuşaklar için temsil ettiği aktivist coşkuyu gölgelediğini düşünüyor.
Thomas, “Canavarlar istisnai varlıklardır; hiçbir açıklaması yokmuş gibi aniden ortaya çıkan tersine bir mucize gibidirler” diyor. “Bu, olup biteni düşünmeye çalışma imkânını kapatan bir metafor. Trump benzeri figürlerin ‘canavarlığı’ karşısında öfkeye ya da şoka kapılıyoruz; onları neyin ürettiğini anlamaya çalışmak yerine.”
Hapsedilmeden önce Gramsci, devrimci Rusya’da iki yıl geçirmişti. Söylendiğine göre orada, bütün zorluklarına rağmen yeni bir dünyanın sonunda yeniden doğabileceğine dair bir kanıt görmüştü.
Thomas’ın ifadesiyle, “Geçici yenilgiler ne kadar ağır olursa olsun, sonunda bir zafere ulaşmayacağımız düşüncesi onun için neredeyse tahayyül edilemezdi. Muhtemelen bugün bizler için böyle düşünmek biraz daha zor.”
